Στο περιθώριο των πόλεων

Ο Λέοναρντ Μέλφι, που το έργο του «Χαβιάρι με κέικ» παίχτηκε με επιτυχία στο «Θέατρο Καρέζη», είναι ένας τυπικός συγγραφέας του αμερικανικού θεάτρου του «Περιθωρίου»
Δεν εννοώ το θέατρο «Εκτός Μπρόντγουεϊ» αλλά το θέατρο που καταπιάνεται με το κοινωνικό περιθώριο. Εδώ στον τόπο μας αριστουργήματα αυτού του είδους μάς έχει χαρίσει ο Διαλεγμένος. Το είδος έχει βαθιά ιστορία στην παγκόσμια σκηνή. Ενδεικτικά αναφέρω βέβαια τον «Βόιτσεκ» του Μπίχνερ αλλά και την «Όπερα της Πεντάρας» του Μπρεχτ αλλά πριν, παραπέμποντας στη λογοτεχνία της αλητογραφίας, στον «Βυθό» του Γκόρκι και στο «Δικό μας Μιλάνο» του Μπερτολάτσι. Το αμερικάνικο θέατρο, η πεζογραφία και ο κινηματογράφος έχουν να μας παρουσιάσουν μια πληθώρα τέτοιας θεματικής ποικιλίας. Τα νυχτερινά άσυλα στις μικρού μήκους ταινίες του Τσάπλιν, οι περιφερόμενοι άνεργοι, μικρόνοες αλήτες του Ντος Πάσος, του Φόκνερ, του Στάινμπεκ («Άνθρωποι και Ποντίκια») και οι αποσυνάγωγοι, άνεργοι, αλκοολικοί και χαμένοι στις νοσταλγίες τους παρίες και στα μονόπρακτα τού Ο΄ Νιλ ή στο «Ο παγοπώλης έρχεται» στα έργα του Σαρόγιαν και στις μοναχικές κυρίες σεξομανείς και αζήτητες του Τεν. Ουίλιαμς.

Από το σύγχρονο αμερικάνικο θέατρο μερικοί τρομαγμένοι μοναχικοί του Άλμπι, μικροαπατεώνες και κομπιναδόροι του Μάμετ και αγροίκοι και αγριεμένοι φυγάδες του Σέπαρντ συμπληρώνουν την εικόνα.

Ο Μέλφι, συγγραφέας σχεδόν άγνωστος στον τόπο μας, ήταν ένας «καταραμένος»· ναρκομανής, παράσιτος, απομονωμένος που πέθανε και τον θάψανε ως άγνωστο σε κοινόχρηστο χωνευτήρι, ξεθάφτηκε και διαπιστώθηκε η ταυτότητά του από ένα μαντίλι που έφερε πάντα στο τσεπάκι του σακακιού του, είναι μια ιδιάζουσα φυσιογνωμία της γενιάς των μπίτνικ.

Το έργο που σκηνοθέτησε στο «Θέατρο Καρέζη» η Ελένη Σκότη είναι ένα αυθεντικό ρέκβιεμ πάνω στην ανθρώπινη ερημιά, μοναξιά και τραγωδία των μεγαλουπόλεων. Ο αυθεντικός του τίτλος είναι «Βirdbath», δηλαδή «Ποτίστρα πουλιών». Το όνομα της ηρωίδας μίας χαμένης, καταπιεσμένης, μοναχικής, αμήχανης, άπραγης κοπελίτσας που καταδυναστεύεται από την αυταρχική Αμερικάνα μάνα- κλώσα είναι «Σπουργιτάκι». Όπως οι οικολόγοι στα περάσματα των αποδημητικών πουλιών, στα μεγάλα πάρκα, στα δάση σκάβουν και τσιμεντώνουν λακκούβες που γεμίζουν νερό ώστε τα πουλιά να βρίσκουν στο πέρασμά τους να πιουν για να συνεχίσουν το παιχνίδι ή να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους σε τροφή και νερό μέσα στις άξενες ατσάλινες και τσιμεντένιες πόλεις, έτσι ο Μέλφι δημιουργεί μια ανάλογη συνθήκη. Το μοναχικό κορίτσι που η καταπιεστική, σπάταλη και μεγαλοπιασμένη μάνα εκμεταλλεύεται υποχρεώνοντάς το να δουλεύει σε δυο δουλειές, ώστε να φαντασιώνεται εκείνη στο πρωινό πως ζει μεγάλη ζωή τρώγοντας κέικ πασπαλισμένο με χαβιάρι, βρίσκει καταφύγιο στην τρώγλη ενός ρατέ αλκοολικού συγγραφέα που εργάζεται ως ταμίας για να επιβιώσει. Όλο το έργο, σύντομο αλλά περιεκτικό και ουσιαστικό, είναι ακριβώς αυτή η προσπάθεια προσέγγισης δύο ανέστιων ψυχικά ανθρώπων που επιδιώκουν με όλα τους τα σύνδρομα, τις ματαιώσεις, τις αναστολές, τις φοβίες, τα ένστικτα και τις ηθικές προκαταλήψεις, τα στερεότυπα και τις απαγορεύσεις να συναντηθούν. Και αυτό θα γίνει μόνο όταν αποκαλυφθεί ένα έγκλημα που ο τρόμος και η ευθύνη αναγκάζει τις δύο ερημικές ψυχές να βρουν κοινή κοίτη τη συνενοχή και την ανοχή και την κατανόηση.

Το έργο δεν είναι ένα αριστούργημα, ασφαλώς, είναι ένα τρυφερό στο βάθος μαρτυρολόγιο για τις χαμένες, ορφανές ψυχές που ψάχνουν να βρουν μια μοίρα κάτω από τον ήλιο. Είναι οι μοιραίοι της μεταβιομηχανικής κυνικής κοινωνίας, που το μόνο θαύμα που μπορούν να περιμένουν είναι η αναγνώριση της ερημιάς τους από μιαν άλλη ερημιά.

Το έργο μετέφρασε έξοχα ο Άντονι Μπεργκ, γιος της Ευγενίας Συριώτη. Για να μεταφραστούν αυτά τα κείμενα χρειάζεται ο μεταφραστής να γνωρίζει καλά το ιδίωμα, θα έλεγα το ιδιόλεκτο του περιθωρίου, την ιδιότυπη αργκό των αποσυνάγωγων.

Ο Μέλφι γράφει όπως ο Διαλεγμένος με ανεπίδοτες φράσεις, ανολοκλήρωτες σκέψεις, με δισταγμούς, παλινδρομήσεις, επαναλήψεις αμήχανες, κρυπτικές μεταφορές. Ως εκ τούτου είναι ανάλογος και ο τρόπος που οι ηθοποιοί θα πρέπει να διδαχτούν. Η Ελένη Σκότη είναι Ελληνοαμερικανίδα, γνωρίζει τον κώδικα και έχει αίσθηση της ατάκας και του ανάλογου ψυχισμού των παριών της αμερικάνικης περιθωριακής κοινωνίας.

Η σκηνοθεσία της, πολύ σοφά, περιορίστηκε στη γλωσσική και σωματική συμπεριφορά των δύο αντι-ηρώων του έργου. Δίδαξε ρυθμό, σιωπές, άφησε τους ηθοποιούς της να ψάξουν πίσω από τις λέξεις και κυρίως να δώσουν νόημα στις σιωπές, στα αποσιωπητικά. Τους καθοδήγησε να σκέφτονται ό,τι δεν λένε, ώστε και ο θεατής να εισπράττει τους δισταγμούς, τα υπονοούμενα, τις ντροπές και τις βρισιές ή τις βρωμιές που δεν εκστομίζονται.

Η Ελένη Σκότη αναδεικνύεται μια θαυμάσια δασκάλα ηθοποιών, πράγμα σπάνιο στις μέρες μας, όπου σκηνοθεσία είναι υπονόμευση του ηθοποιού, χλεύη των κειμένων και παραπλάνηση του κοινού με εντυπωσιασμούς.


Η λυδία λίθος για έναν ηθοποιό

Ο Κώστας Καζανάς που ενσάρκωσε τον ρατέ συγγραφέα παρ΄ όλο που είχε να αντιμετωπίσει έναν ρόλο που απαιτεί στο μεγαλύτερο μέρος του έργου να είναι μεθυσμένος, η λυδία λίθος για έναν ηθοποιό, κατάφερε να βρει λιτούς τρόπους και οι αναγκαίες εξάρσεις να μην ξεπερνούν τα όρια και το μέτρο..

Η Τζένη Κόλλια ήταν μια αποκάλυψη. Δεν παίζεται εύκολα η αφέλεια, η αμηχανία, η ντροπή, ο πουριτανισμός, η άτυπη κατάθλιψη από την οποία σαφώς πάσχει η καταπιεσμένη κοπελίτσα. Η Κόλλια σχεδίασε χαρακτήρα, ξεπέρασε το σχήμα- τύπος και έφτασε σε λεπτομέρειες ακριβείας και βάθους. Κατόρθωσε να οικοδομήσει μια εικόνα που ξεκινούσε από σωματικές συμπεριφορές ώστε στο κάδρο να ενταχθούν αργότερα λέξεις, φράσεις, σιωπές και ανείπωτες επιθυμίες. Ο σκηνικός χώρος είναι έξοχος, τον οργάνωσε ο Κώστας Παππάς που προοιωνίζεται λαμπρό το μέλλον του. Ο Τάκης Ζερβουλάκος φώτισε αυτόν τον σημαίνοντα χώρο με ευαισθησίες ψυχολογικής τάξεως. Το μουσικό μέρος, οι συνοδευτικές των εντάσεων και των καψαμέντων νότες ανήκαν στο συγκρότημα Τρίο εξ Τέμπορα όπου ακούστηκαν οι μουσικοί Βαρίνοφ (σαξόφωνο), Γιάννης Κιουρτσόγλου (μπάσο) και ο πολύς Νίκος Τουλιάτος (ντραμς). Μια παράσταση και ένα έργο έκπληξη μέσα στην πληθώρα της ανοιξιάτικης τρίτης θεατρικής περιόδου.