Τα ήθη της μαϊμούς

ΟΣΑ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΣΗΜΕΡΑ ΟΦΕΙΛΟΝΤΑΙ
ΣΤΗ ΝΕΑ, ΠΡΑΓΜΑΤΙ, ΑΛΛΗ ΜΙΑ ΦΟΡΑ, ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ
ΣΥΛΛΗΨΗ ΤΗΣ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑΣ
ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΣΤΑΪΚΟΥ. ΑΥΤΟΣ Ο ΝΕΟΕΛΛΗΝΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΚΑΘΕ ΦΟΡΑ ΜΑΣ ΑΙΦΝΙΔΙΑΖΕΙ ΜΕ ΤΗ ΛΟΞΗ ΜΑΤΙΑ ΠΟΥ ΡΙΧΝΕΙ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΑΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΙΔΙΟΤΥΠΟ ΤΡΟΠΟ ΜΕ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟΝ ΔΡΑΜΑΤΟΠΟΙΕΙ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΜΑΣ ΔΟΜΗ, ΣΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΜΑΣ ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ ΚΑΙ ΣΤΑ ΗΘΗ ΜΑΣ
Στο νέο ειρωνικό του ιλαρόδραμα «Ναπολεοντία» μάς οδηγεί στις απαρχές της δημιουργίας του ελληνικού κράτους που σχεδιάστηκε ερήμην μας στα ευρωπαϊκά ανακτοβούλια μετά την Επανάσταση και εναντίον της. Θέμα του Στάικου αυτή τη φορά η πολιτιστική αλλοτρίωση, η πλέον ύπουλη, υπόγεια και συχνά σαγηνευτική. Δεν είναι ούτε λεπτομέρεια ούτε παρωνυχίδα το αλλοτριωτικό «εργαλείο» που ανακάλυψε ο Στάικος, με το οποίο οι δυνάμεις επιβολής και εξάρτησης επιδιώκουν να μεταλλάξουν το πολιτιστικό ήθος αλλά και την πολιτιστική μνήμη του ιθαγενούς πληθυσμού. Επιθυμώντας ο νέος επιβληθείς μονάρχης, Όθων, να γνωρίσει τους υπηκόους του περιοδεύει την ελληνική ύπαιθρο και οι εγκάθετοι του καθεστώτος οργανώνουν τελετές υποδοχής.

Έτσι υποχρεώνουν τους μεγαλοαστούς που στα σαλόνια τους θα καταλύσει ο μονάρχης, ανήλικος ακόμη και υπό κηδεμονία, ανάμεσα στα άλλα να δημιουργήσουν ατμόσφαιρα οικεία στον Γερμανό άνακτα τιμώντας τον με τον εθνικό και μοδάτο την εποχή εκείνη χορό, το βαλς. Και επειδή είναι εκόντες άκοντες υποχρεωμένοι να καλέσουν στις δεξιώσεις και τους τιμημένους αλλά και κοινωνικά και πολιτικά περιθωριοποιημένους παλιούς αγωνιστές, οι διαταγές προβλέπουν αλλά και το πρωτόκολλο επιβάλλει οι φουστανελάδες να χορέψουν βαλς!! Ο Στάικος οργάνωσε γύρω από αυτό το ντοκουμέντο μια αιχμηρή σάτιρα όπου η μόδα και το πνεύμα υποταγής στις επιταγές του ξένου παράγοντα αναδεικνύουν ένα από τα μείζονα προβλήματα μιας χώρας που υποχρεώνεται χωρίς να λειτουργούν οι εστίες αντιστάσεως και με ευνουχισμένες τις δεξαμενές παράδοσης και μνήμης, το πρόβλημα της μεταπρατικής πολιτισμικής πρόσληψης αλλότριων ηθών.

Τα πρόσωπα της «Ναπολεοντίας» είναι επιλεγμένα και σχεδόν προγραμματικά. Ένας πλούσιος μεγαλοαστός που καζάντισε στο εξωτερικό και εμφορείται από τα ιδεολογικά προτάγματα του Διαφωτισμού, η κοσμική, ερωτομανής και φιλάρεσκη σύζυγός του, η πολύφερνη κόρη του που έχει παραδοθεί στη γοητεία του ξένου, Ευρωπαίου, ένστολου ερωτιδέα, η ψυχοκόρη του σπιτιού, φτωχή εντόπια, που μαϊμουδίζει τα ήθη και τη μόδα των αφεντικών και ο παλιός φουστανελάς, απόμαχος αγωνιστής, κηπουρός στο μεγαλοαστικό «φιλελεύθερο» σπίτι, ανεπίδεκτος μαθήσεως στο βαλς και ακούσιος τροφοδότης κύρους του διαφωτισμένου αφέντη, αφού δέχεται καλή τη πίστη ο εγγράμματος να «γράψει» κατά το δοκούν τα απομνημονεύματά του, τα οποία ο ίδιος λόγω αναλφαβητισμού αδυνατεί να διαβάσει. Αυτά τα απομνημονεύματα, πλαστά, φουσκωμένα και υπερβολικά, αλλάζουν τη διάθεση της οικοδέσποινας που αρχικά δεν ανέχεται την απλυσιά και την αγροικιά του αγωνιστή-πληβείου, αφού διαβάζοντάς τα διακρίνει πίσω από τη λερή φουστανέλα και κάτω αυτής προσόντα δυσεύρετα στους μεγαλοαστούς εμπόρους και στους ξένους ντιλετάντηδες!

Ο Στάικος δεν ξετρύπωσε τυχαία και αυθαίρετα το θέμα. Οι συγγραφείς της εποχής στην οποία αναφέρεται το ειρωνικό του ιλαρόδραμα είχαν από νωρίς εντοπίσει την πολιτιστική λαίλαπα που είχε ενσκήψει. Σε μιαν εποχή που η μεταεπαναστατική συγκυρία δημιουργεί ένα πλήθος προβλήματα ταυτότητας, όταν από τη μια οι εγχώριοι και αγωνισθέντες κάτοικοι της πρώην οθωμανικής επικράτειας επικαλούμενοι γλώσσα, ήθη, παραδόσεις, μνήμες, τελετές, πανηγύρεις, χορούς, τραγούδια, φαγητά, ενδυμασίες, αρχιτεκτονικές τεχνικές, εθιμικό δίκαιο διεκδικούν το όνομα της Ρωμιοσύνης και από την άλλη οι ρομαντικοί της ιστορίας και οι διαφωτισμένοι μέσω Κοραή και ευρωπαϊκής παιδείας αναζητούν ταυτότητα στην ελληνικότητα (ο όρος ελληνικότης ανύπαρκτος στην ελληνική γλώσσα πριν από το 1851). Οι λόγιοι και οι πολιτικοί (οι τελευταίοι σπεκουλάροντας πάνω στο συναίσθημα) συνθλίβονται ανάμεσα στην οντότητα Γένος και στην οντότητα Έθνος. Και ενώ ακόμη τα πάντα βρίσκονται να ισορροπούν στην κόψη του ξυραφιού, η επιβολή της ξένης δυναστείας και των παραφερναλίων της μας εντάσσει με τη βία και χωρίς φίλτρο αφομοίωσης στα ευρωπαϊκά ιδεολογήματα, τη μόδα, τις μορφές και τα κρατικά ευρωπαϊκά μορφώματα.

Ο Ραγκαβής σε ένα αριστουργηματικό του μονόπρακτο σε στίχο, θα έλεγα πρώιμο νούμερο επιθεώρησης, με τον τίτλο «Διός επίσκεψις» βάζει τον Δία να κατεβαίνει στη Γη και να αναζητεί γνώριμους αρχαίους τόπους… Κατεβαίνει στην Αττική και δεν μπορεί να προσανατολιστεί. Πέφτει πάνω σ΄ ένα χωριάτη σε μια περιοχή που του θυμίζει τις Αχαρνές αλλά πληροφορείται ότι είναι στο Μενίδι!

Ανακρίνοντας τον Αρβανίτη διαπιστώνει πως του είναι τελείως άγνωστα τα ονόματα Λιόσια, Σπάτα και ετοιμάζεται να αναχωρήσει όταν εμφανίζεται ο Ερμής φορώντας αντί φτερά στα σαντάλια γκέτες και κρατώντας στο χέρι αντί το κηρύκειον στέκα μπιλιάρδου. Αυτός έχει ήδη προσαρμοστεί στη δεύτερη πολιτιστική συνθήκη, ως Αγοραίος Ερμής μεταλλαχθείς εκ του Λογίου Ερμή των Κοραήδων.

Την ίδια εποχή ο Χουρμούζης και στον «Τυχοδιώκτη» του και στον «Υπάλληλο» και στον «Χαρτοπαίκτη» ξεμπροστιάζει τον αλλοτριωμένο Έλληνα που επαιτεί δημόσιες θέσεις δωροδοκώντας τούς τυχοδιώκτες μεσάζοντες Βαυαρούς, μιμείται τα ευρωπαϊκά ήθη δουλικά, χλευάζει την παράδοση και εκμεταλλεύεται την αγραμματοσύνη και την αθωότητα των φοβισμένων πρώην σκλάβων. Είναι μάλιστα ενδεικτικές δύο σκηνές στα έργα του «Τυχοδιώκτης» και «Υπάλληλος», αντίστοιχα. Στο πρώτο, ένας νεαρός γόνος μεγαλοαστών, που στη διάρκεια του Αγώνα «σπούδαζε» στην Ιταλία και τώρα έρχεται να δώσει τα φώτα του στους αγράμματους πατριώτες του, αναζητώντας οποιαδήποτε δημόσια θέση, δωροδοκώντας τον Βαυαρό μεσάζοντα, εκθέτοντας τα οργανωτικά του προσόντα στην περίπτωση που θα διοριζόταν αστυνομικός διοικητής, καταθέτει το σύστημα των μέτρων του και ουσιαστικά αντιγράφει την τρομοκρατική αστυνομοκρατία του καθεστώτος του Μέτερνιχ. Διορίζει παντού χαφιέδες, κρυφακούει ακόμη και τα συζυγικά ζευγάρια αποκρυπτογραφώντας τους ύποπτους αναστεναγμούς ακόμη και τις χειρονομίες των νηπίων στις κολυμπήθρες τους! Τιμωρεί με πρόστιμο όσους ξέρουν ανάγνωση και με φυλάκιση όσους γνωρίζουν γραφή!

Την ίδια εποχή που ο Μάουρερ, ένας από την τριανδρία της Αντιβασιλείας του Όθωνα, διάσημος νομομαθής, συγκεντρώνει υλικό στην ελληνική ύπαιθρο για να γράψει έκπληκτος (εκπλήττοντας και την Ευρώπη) το μνημειώδες πόνημά του για το «Εθιμικό Δίκαιο των Ελλήνων»!! Η γνωστή τεχνική της εξάρτησης. Σε τρομοκρατώ και σε ξεζουμίζω.

Στον «Υπάλληλο» ο Χουρμούζης καταγράφει τον τρόπο που οι διορισμένοι από τους Βαυαρούς υπάλληλοι (με γκέτες, στέκες και μπομπόνια που έρχονται από τη Βιέννη) συμπεριφέρονται στους φουστανελάδες παλιούς αγωνιστές με τις ανοιχτές πληγές που ζητούν μια τιμητική σύνταξη. Αφού συνεχώς αρνούνται να τους δεχτούν όταν εκείνοι επιμένουν διεκτραγωδώντας την πείνα τους και τη μιζέρια τους και επικαλούμενοι τους αγώνες τους και τα τραύματά τους, η απάντηση είναι ανάλογη με εκείνη της «Γυναίκας της Ζάκυθος» του Σολωμού προς τις Μεσολογγίτισσες: «Αφού σώνει και καλά τα βάλατε με τους Τούρκους με τους οποίους περνούσατε ζωή και κότα, καλά να πάθετε. Τι φταίω εγώ που σακατευτήκατε και ζητιανεύετε»!

Όταν ο γιος του Κολοκοτρώνη έγινε υπασπιστής του Όθωνα, όταν ο επαναστάτης συνοδοιπόρος του Μακρυγιάννη, Καλλέργης, έγινε παλατιανός και τρόφιμος των σαλονιών και εραστής των ακόρεστων κυριών της ελληνικής και ξένης πλουτοκρατίας, πώς να μην ακολουθήσει μόδες και συμπεριφορές, ήθη και ηθική έκλυση το απαίδευτο πλήθος.

Ο Χουρμούζης στο έργο του «Μαλακώφ» (περίφημη γειτονιά του Παρισιού όπου ήταν εγκατεστημένοι οι οίκοι μόδας), γραμμένο στην Κωνσταντινούπολη, όπου κατέφυγε (στην Τουρκία!) για να γλιτώσει τις δολοφονικές επιθέσεις που δέχτηκε στην Αθήνα ως βουλευτής Φθιώτιδος (!), δραματοποιεί τον ελληνικό τραγέλαφο. Οι κυρίες και οι δεσποινίδες της Πόλης παραγγέλνουν τα καπέλα και τα γάντια τους στο Παρίσι και τα παραλαμβάνουν μέσα σε πολυτελείς καπελιέρες ενώ ταυτόχρονα στο σπίτι λιβανίζουν τις εικόνες, κάνουν ξόρκια και καταδεσμούς με κατάρες εναντίον της γειτόνισσας και των επίορκων αρραβωνιαστικών και θεραπεύονται με ματζούνια και κοκαλάκια της νυχτερίδας.