Σοκ κόντρα στο σοκ

Τριάντα σελίδες για γερά στομάχια. Με ένα ξεβουλωτήρι λεκάνης-βεντούζα στο εξώφυλλο, και μια χειρονομία με το μεσαίο δάχτυλο λυγισμένο, στο οπισθόφυλλο! Πρόκληση σκέτη, αλλά με νόημα. Επειδή τα μάτια μας, τα αυτιά μας, οι αρτηρίες μας, τα μυαλά μας είναι, λέει, βουλωμένα…. Γι΄ αυτό ο ζωγράφος Τάσος Παυλόπουλος, λειτουργώντας ως ακτιβιστής, ξαναχτύπησε με το Αrtοποιείον – «θαυματουργή έκδοση ενός και μοναδικού συλλεκτικού τεύχους», σκατολογικό περιοδικό σχεδιασμένο, γραμμένο, εικονογραφημένο, από τον ίδιον, που κυκλοφόρησε δωρεάν με την Αthens Voice. Πριν από τέσσερα χρόνια, είχε πρωτοδιανείμει στην έκθεση των-γκαλερί Αrt Αthina ένα ανάλογο 24σέλιδο με τίτλο Η Διάπλασις της Τέχνης. Εκεί είχε σήμα του το κλύσμα, υπονόμευε το δυσκοίλιο κύκλωμα της τέχνης, και υιοθετούσε κείμενα του Νικόλαου Κάλας ή του Όσκαρ Ουάιλντ προκειμένου να προβάλει μια διαφορετική στάση απέναντι στην τέχνη. Την αυθεντική, εννοείται, που «δεν είναι θέαμα αλλά τροφή και ψυχαγωγία του πνεύματος». Αυτήν υπερασπίζεται, πολύ πιο ολοκληρωμένα όμως, και το σαφώς πιο καλογραμμένο Αrtοποιείον, που αντλεί όχι πια από την σουρρεαλιστική παράδοση αλλά από την προδρομική της, την ντανταϊστική, με κεντρική αναφορά στον Βερολινέζο ζωγράφο και πρωτοποριακό κινηματογραφιστή Χανς Ρίχτερ (1888-1976) καθώς και σε άλλους εξέχοντες ντανταϊστές καλλιτέχνες. Στον Ούγκο Μπαλ (ιδρυτή του Cabaret Voltaire της Ζυρίχης όπου γεννήθηκε το κίνημα ΝταΝτα), στον Φρανσίς Πικαμπιά, στον Μαν Ρέι, στον Τζαρά, τον Ντε Κούνινγκ ή τον Σβίτερς κ.ά. Ο Παυλόπουλος έχει ανασύρει εμπρηστικά κείμενά τους τα οποία συμπληρώνει ή αντιγράφει και προσυπογράφει, προσθέτοντας και δικά του στο ίδιο πνεύμα, ενώ παράλληλα ζωγραφίζει προκλητικά σκίτσα ή εισάγει αντίστοιχα αιχμηρά χαρακτικά του Rolan Τopor. Το αποτέλεσμα είναι ενοχλητικό και ερεθιστικό. Πιο παρεμβατικό από ένα fanzeen αντεργκράουντ έντυπο, πιο φρέσκο και χιουμοριστικό από τα (παλιότερα) αντισυμβατικά λογοτεχνικά περιοδικά. Είναι ένα είδος κανιβαλικού μανιφέστου ενάντια στα μεγάλα λόγια και στην απόλυτη πλαστότητα «που κυριαρχούν από τότε που πέθαναν οι ιδέες», ενάντια στον «βιασμό και την αποπλάνηση» της εικονοκλαστικής τέχνης, ενάντια στο κύκλωμα των σνομπ συλλεκτών, των εμπόρων του «σοκ» και των μοδάτων καλλιτεχνών που καλλιεργούν προκλητικά έργα χωρίς ανατρεπτικό νόημα. Φυσικά, προκύπτει σε αντιδιαστολή και το πορτρέτο του καλλιτέχνη Παυλόπουλου ο οποίος στα 52 του, όντας πλέον ψηλά στο χρηματιστήριο της Τέχνης, αισθάνεται την ανάγκη να διαφοροποιηθεί ιδεολογικά, από το σύστημα της Αγοράς. Και πάλι όμως, το Αrtοποιείον δεν είναι ένα ναρκισσιστικό παιχνίδι αλλά ένα έργο τέχνης από μόνο του, που υποβάλλει ερωτήματα: ποια τέχνη κυριαρχεί, για ποιον λόγο, με ποιο νόημα, για ποιο κοινό;

Ζωγράφος λεξιλάτρης (και λεξιλάγνος) ενίοτε δε και λεξιπλάστης, ο Παυλόπουλος συνέθεσε λοιπόν ένα έντυπο που εκτός από όλα τα άλλα, είναι και θησαυρός για τους καλλιτέχνες των γκράφιτι· πραγματική δεξαμενή συνθημάτων! Στο «Shampoo Dada manifesto» του, λ.χ., που το ρίχνει σαν μήνυμα σε μπουκάλι (μόνο που το μπουκάλι του είναι ζωγραφισμένο σαν μολότοφ…) βρίσκει κανείς 82 παραλλαγές των «ζήτω» και των «κάτω» του. «Ζήτω οι καλλιτέχνες, κάτω οι γραφειοκράτες της τέχνης», «Ζήτω οι ακροβάτες, κάτω οι γραβάτες», «Ζήτω τα αμπελοφάσουλα, κάτω οι αμπελοφιλοσοφίες», «Ζήτω οι πλέιμέικερς, κάτω οι ίματζ-μέικερς», «Ζήτω οι τζαμπατζήδες, κάτω οι τζάμπα-μάγκες», «Ζήτω τα χρώματα, κάτω οι φιλοχρήματοι», κ.ο.κ. Σ΄ αυτήν την έντυπη παρέμβασή του, είναι συνεπής με το εικαστικό του ύφος αφού και οι πίνακές του 20 χρόνια τώρα, είναι συχνά μια διακήρυξη με κοινωνικό-καλλιτεχνικό περιεχόμενο και αναρχικό πνεύμα, πόσω μάλλον που ενσωματώνουν και γραπτά μηνύματα. Στο Αrtοποιείον ειδικότερα, ένας ολοσέλιδος κουκουλοφόρος με αυτόματο, τιτλοφορείται «ο μέγας χορηγός», ένα χταπόδι που το χτυπούν, είναι η σύγχρονη τέχνη, ένας «διαφημιστής» προχωρά σε πεολειξία ενός ξύλινου «διαφημιζόμενου», ενώ ο «Χορός» του Ματίς διασκευάζεται σε «pΑRΤouza» με χορευτές-μαριονέτες σε ερωτικά συμπλέγματα… Λίγο παρακάτω, στο κείμενο «Αυστηρή (αυτο)λογοκρισία», ο Παυλόπουλος σβήνει με μαύρο τις ανώδυνες λέξεις και αφήνει να διαβάζονται μόνο οι βωμολοχίες, παραλλαγμένες: λ.χ. «λαμακιστίρια», «σκακά» κ.ο.κ. Αυτή είναι η γλώσσα και οι τρόποι των ντανταϊστών- η καταγγελία, η πρόκληση, η ειρωνεία, ο σαρκασμός, η λεκτική επίθεση, η υπονόμευση του καθωσπρεπισμού, η προβοκάτσια- και ο Παυλόπουλος την χειρίζεται με μαεστρία.

Πρόκληση για την πρόκληση ή μάλλον όχι; Ολόκληρο το Αrtοποιείον, αυτό το ζήτημα πραγματεύεται: την πρόκληση-αυτοσκοπό σε αντιδιαστολή με την πρόκληση-ασυμβίβαστη εξέγερση. Στο προγραμματικό κείμενο του τεύχους, που βασίζεται στα όσα έγραψε ο Ρίχτερ το 1964, διαβάζουμε: «Η τέχνη που προβάλλουν οι καιροί μας, αποτελεί μια απόπειρα αναγωγής του σοκ σε αξία καθαυτή. Έχει όμως κάποιο νόημα η χρησιμοποίηση μιάς πρόκλησης όταν αυτή δεν μπορεί πια να σοκάρει;». Η επισήμανση αυτή είναι περισσότερο από ποτέ επίκαιρη, μάς λέει ο Παυλόπουλος, θυμίζοντάς μας πως όταν τα χοντρά πορτοφόλια αγοράζουν τους Τζεφ Κουνς με τις Τσιτσιολίνες, η όποια πρωτοπορία, ακυρώνεται. Προεκτείνει μάλιστα το σχόλιό του από την τέχνη, στην αποβλακωμένη κοινωνία η οποία, όπως την απεικονίζει στο χαρακτικό του ο Τopor, έχει μια σκατούλα δεμένη στο πρόσωπό της! Αχά!