Πολέμησετη χώρα του μέσα από τα κείμενα

ΚΑΤΗΓΟΡΗΣΕ ΤΗΝ ΙΣΠΑΝΙΑ ΕΠΕΙΔΗ ΔΙΕΓΡΑΨΕ
ΤΗΝ ΑΡΑΒΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΒΡΑΪΚΗ ΤΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ,
ΥΙΟΘΕΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΜΟΓΕΝΟΠΟΙΗΣΗ.
ΠΙΣΤΕΥΕΙ ΟΤΙ ΕΝΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΟΦΕΙΛΕΙ
ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΜΕΝΟΣ ΚΑΙ
ΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ, ΚΑΙ ΔΙΑΛΕΞΕ ΝΑ ΠΟΛΕΜΗΣΕΙ
ΤΗ ΧΩΡΑ ΤΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ. ΣΤΑ
«ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ» ΚΑΝΕΙ ΜΙΑ ΤΡΟΜΑΚΤΙΚΗ
ΕΠΙΔΕΙΞΗ ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΗΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΑΣ.
Η εκδοτική εμφάνιση του Χουάν Γκοϊτισόλο στη χώρα μας έγινε κάπως ανάποδα. Πρώτα κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα του 1997 Τρεις εβδομάδες σε έναν φανταστικό κήπο (Εξάντας) και το 2006 το θεωρούμενο τελευταίο του Αυλαία (Κέδρος). Μέχρι τότε παρέμενε σχεδόν άγνωστος στη χώρα μας. Πάντως, ο Βασίλης Βασιλικός, που τον γνώρισε στο Παρίσι, στα 290 Πρόσωπα (Ελλην. Γράμματα) περιλαμβάνει λήμμα «Γκοϊτισόλο» σημειώνοντας: «είναι ο τελευταίος εξόριστος των μεσογειακών δικτατοριών… Του εύχομαι και του Χουάν “ταχείαν επάνοδον”». Μάλλον δεν έπιασαν οι ευχές του γιατί ο Γκοϊτισόλο, σήμερα, ζει «εξόριστος» στο Μαρόκο και οι εμμονές του με την Ισπανία μόνον ανοιχτούς λογαριασμούς έχουν αφήσει στη ζωή και στο έργο του.

Τα βιβλία του Γκοϊτισόλο επικοινωνούν με τα έργα του 20ού αιώνα που πάλεψαν να απαλλαγούν από την τυραννία της μορφής του ρεαλιστικού μυθιστορήματος. Αποτελούν ένα παλίμψηστο της ισπανόφωνης γλώσσας και λογοτεχνίας ενώ τα ίχνη του Μπόρχες αφήνουν παντού ανεξίτηλα σημάδια. Ο Χουάν Γκοϊτισόλο γεννήθηκε το 1931 στη Βαρκελώνη από Καταλανή μητέρα και Βάσκο πατέρα. Ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο Χοσέ, έγινε ποιητής και ο νεώτερος, ο Λουίς, μυθιστοριογράφος ( Ημερολόγιο 360ο Εκδ. Scripta). Ο Χουάν, με το πρώτο του κιόλας μυθιστόρημα Νεαροί Δολοφόνοι, γνώρισε μεγάλη κριτική αποδοχή. Τη δεκαετία του ΄50 έφυγε για το Παρίσι, όπου δούλεψε σε εκδοτικούς οίκους και γνώρισε τους σημαντικότερους συγγραφείς της εποχής. Εκείνος, όμως, που αληθινά τον επηρέασε ήταν ο Ζαν Ζενέ. Όπως ο Ε. Μ Φόρστερ, έξι δεκαετίες νωρίτερα δέχθηκε την «επιφώτιση» του Έντουαρντ Κάρπεντερ και απελευθερώθηκε, ακολουθώντας έναν Άραβα έφηβο στα στενά της Αλεξάνδρειας, έτσι κι ο Χουάν, στα λαϊκά παρισινά μπαρ, θα γνωρίσει τον δικό του Άραβα και θα επανεξετάσει τη σχέση του και με τη Μονίκ Λαγκ, τη γυναίκα με την οποία συζούσε από χρόνια στα πλαίσια μιας ανοιχτής σχέσης.

Η νέα αυτή τροπή φάνηκε και στο έργο του. Απαξιώνοντας τα προηγούμενα μυθιστορήματα προχώρησε, το 1966, στο μυθιστόρημα Στοιχεία ταυτότητας, το πρώτο έργο μιας τριλογίας με ισχνά ρεαλιστικά δεσίματα και προκλητικές γλωσσολογικές και μορφολογικές ανατροπές, αδιαφορώντας για τη χρονική συνέπεια και την ψυχολογική εμβέλεια των ηρώων του. Στο κέντρο του, ο Άλβαρο, Ισπανός εξόριστος που ζει στο Παρίσι τη δεκαετία του ΄50, για να ξεφύγει από την επικράτεια του Φράνκο, από «μια τάξη πραγμάτων ασύδοτη, κενή» και να απομακρυνθεί από όσους «είχαν προσπαθήσει να κάμψουν την αντίστασή του και να τον φυλακίσουν στον άκαμπτο κορσέ ορισμένων κανόνων», επιστρέφει στην πατρίδα του, θέλει να γυρίσει ένα ντοκιμαντέρ πάνω στη σφαγή από τους πολιτοφύλακες ενός αθώου πλήθους χωρικών στη Γέστε, και την εργατική μετανάστευση που επακολούθησε. Στη Νότια Ισπανία ξαναβιώνει σκηνές που του προκαλούν «ηθικό πόνο»: εφηβικούς έρωτες, τη στενή σχέση με τον εξάδελφο Σέρχιο, που κι αυτός εξοντώθηκε άδικα στα νιάτα του, τη δολοφονία του πατέρα του το 1936 από πολιτοφύλακες…

Πράγματι, η αυτοεξορία στην Ευρώπη καθόλου δεν είχε ισχυροποιήσει τις δυνάμεις του· αντιθέτως στα ταξίδια που έκανε, ως δημοσιογράφος, ομολογεί: «αγωνιζόσουν για έναν κόσμο που θα ήταν ακατοίκητος για σένα». Και όταν επιστρέφει στη Γέστε ούτε και το ντοκιμαντέρ θα αποσώσει, γιατί το κατάσχουν οι αρχές. Καθώς ο ήλιος πυρώνει τη γη της Ανδαλουσίας ο Άλβαρο ζει μια παραίσθηση, ένα κακό όνειρο, το παρόν προβάλλεται σαν φαινόμενο αντικατοπτρισμού. Ο αφηγητής του μυθιστορήματος προετοιμάζει την αφαίμαξη της μνήμης του και οδεύει προς μια πλήρη διαγραφή του παρελθόντος και των στοιχείων της ταυτότητάς του, διαλύοντας ταυτόχρονα και κάθε λογική συνέπεια στην αφήγηση, που τελειώνει με την οδηγία χρήσεως, «ΒΑΛΤΕ ΤΟ ΚΕΡΜΑ», γραμμένη σε τέσσερις γλώσσες.

Πρόκειται για μια τρομακτική επίδειξη συγγραφικής δεξιότητας. Ας μην ξεχνάμε και το χρονικό πλαίσιο του μυθιστορήματος. Το προσευχητάρι του Γκοϊτισόλο ήταν ο Βαθμός μηδέν της γραφής, κι ο Ρολάν Μπαρτ ο καλύτερος φίλος του. Η «καταστροφή» της λογοτεχνίας και ο θάνατος του συγγραφέα προσδοκούν ανάσταση μορφών και Λαζάρους εξερχόμενους από σκοτεινές λογοτεχνικές σπηλιές. Η γλώσσα είναι η αποθέωση του μέσου, η γλώσσα στα όριά της, καταπατώντας κάθε φόρμα.

Juan Goytisolo

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ

ΜΤΦ. Κ. ΡΟΥΦΟΥ ΕΚΔ. ΚΕΔΡΟΣ, 2007, ΣΕΛ. 525, ΤΙΜΗ: 20 ευρώ