Διάλογος μετ΄ εμποδίων

Στο τέταρτο κεφάλαιο του βιβλίου του, με τον προκλητικό τίτλο «Οι παρέες γράφουν ιστορία», ο Α. Λιάκος κάνει ρητή αναφορά στο κλασικό πλέον έργο του Τh. Κuhn, Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων, για να τεκμηριώσει, κατ΄ αναλογία, την ανανέωση των ερμηνευτικών πλαισίων και των ερευνητικών προτεραιοτήτων στην ιστορία. Πρόκειται για μια γοητευτική προσέγγιση, ευρύτατα διαδεδομένη στις κοινωνικές επιστήμες τις τελευταίες δεκαετίες, η οποία προϋποθέτει όμως μια συγκρότηση του γνωστικού αντικειμένου, αντίστοιχη με αυτήν των θετικών επιστημών. Η μετακίνηση από ένα επιστημονικό «παράδειγμα» σε ένα άλλο, την οποία αναλύει ο Κuhn με αναφορά στη φυσική (κοπερνίκεια επανάσταση, θεωρία της σχετικότητας), προϋποθέτει την ύπαρξη κοινά αποδεκτών κανόνων, οι οποίοι επιτρέπουν τελικά, ύστερα από μια σύντομη ή μακρά ταλάντευση, την καθολική και οικουμενική επικράτηση του νέου «παραδείγματος». Αντίθετα, οι κοινωνικές επιστήμες, παρά τα κατά καιρούς θετικιστικά οράματα, ουδέποτε υπήρξαν μονοπαραδειγματικές, και αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο για την ιστορία.

Κατ΄ αρχάς, η ιστορία ως εθνικό αφήγημα είναι προφανές ότι ουδέποτε μπόρεσε να διεκδικήσει χαρακτηριστικά οικουμενικότητας. Γι΄ αυτό, τουλάχιστον μέχρι την εποχή του μεσοπολέμου (σχολή των Αnnales ), δύσκολα θα μιλούσε κανείς για την ύπαρξη μιας πραγματικής επιστημονικής κοινότητας ιστορικών, σαν αυτή την οποία προϋποθέτουν οι αναλύσεις του Κuhn, δηλαδή με κοινά αποδεκτό υπερεθνικό πλαίσιο αναφοράς. Η εξέλιξη της ιστορικής έρευνας τις τελευταίες δεκαετίες, η επέκτασή της σε συνεχώς διευρυνόμενα πεδία και η διαμόρφωση μιας σχετικά συνεκτικής μεθοδολογίας- φαινόμενα που γλαφυρά και τεκμηριωμένα παρουσιάζει ο Α. Λιάκος- παραπέμπουν επομένως, σε μια υπό συγκρότηση επιστήμη, με πολλαπλά και συχνά αντιθετικά «παραδείγματα».

Πρόκειται για μια κατάσταση πραγμάτων που απέχει από το εκλεπτυσμένα θετικιστικό υπόδειγμα του Κuhn και αντιστοιχεί πολύ περισσότερο στην «αναρχική επιστημολογία» του Ρ. Feyerabend. Διαπίστωση που προκύπτει άλλωστε όχι μόνο από τον τίτλο αλλά και από όλο το περιεχόμενο του σχετικού κεφαλαίου. Έτσι εξηγούνται και οι έντονες αντιπαραθέσεις μεταξύ των διαφορετικών σχολών (π.χ. οι επικρίσεις για μεταμοντερνισμό, που απευθύνονται στον Α. Λιάκο), αλλά και οι δυσκολίες εγκαθίδρυσης ενός πραγματικού διαλόγου. Για να εικονογραφήσει τις δυσκολίες του διαλόγου ο Α. Λιάκος δανείζεται από την ιταλική πολιτική ορολογία την έννοια «κόμματα του δημοκρατικού τόξου» και προσθέτει: «και στην ιστορία υπάρχει κάτι ανάλογο, πέραν τούτου ο διάλογος δεν είναι εφικτός» (σελ. 183). Όμως, τα όρια του «δημοκρατικού τόξου» στην Ιταλία προσδιορίστηκαν από την αντιφασιστική νίκη του 1945. Στην ιστορία ποιο είναι το θεμελιώδες γεγονός που θα προσδιορίσει το αντίστοιχο «δημοκρατικό τόξο»;

Η απορία αυτή αποκτά ευρύτερη σημασία αν συνυπολογίσει κανείς ότι η ιστορία – και κυρίως η διδασκαλία της στο σχολείο- δεν αφορά μόνο τους ιστορικούς όπως θα συνέβαινε π.χ. με τη φυσική ή με τα μαθηματικά. «Ο καθένας έχει δικαίωμα στην ιστορία του και δικαίωμα να αντιλαμβάνεται όπως θέλει το παρελθόν του», σημειώνει ο Α. Λιάκος (σελ. 182). Έτσι το κρίσιμο ζήτημα που πραγματικά αναδείχθηκε με αφορμή τη διαμάχη για το βιβλίο της ΣΤ΄ Δημοτικού- πέρα από τις κραυγές, τις λοιδορίες, τους αφορισμούς ή επιμέρους λεπτομέρειες- ήταν το τεράστιο χάσμα που διαπιστώθηκε ότι υπάρχει ανάμεσα στην εικόνα για το παρελθόν την οποία ασπάζεται το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας και σε εκείνη που προκύπτει από την ιστορική έρευνα. Και δυστυχώς, όσοι υποστηρίξαμε το βιβλίο, δεν μπορέσαμε να επινοήσουμε τους τρόπους που θα γεφύρωναν, ή έστω θα μείωναν, αυτό το χάσμα.

Αντώνης Λιάκος

ΠΩΣ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΓΙΝΕΤΑΙ

ΙΣΤΟΡΙΑ;

ΕΚΔ. ΠΟΛΙΣ, 2007, ΣΕΛ. 306, ΤΙΜΗ: 16 ευρώ