Βίοι παράλληλοι

Πιέρ Ασουλίν- Αλάα Αλ Ασουάνι. Δύο συγγραφείς με αραβικό αίμα που βρέθηκαν την περασμένη εβδομάδα στα μέρη μας. Έγραψαν και οι δύο, μυθιστορήματα που εκτυλίσσονται κεκλεισμένων των θυρών, σε ένα συγκεκριμένο μεγαλόπρεπο ξενοδοχείο του Παρισιού και σε μια συγκεκριμένη μεγαλόπρεπη πολυκατοικία του Καΐρου, για να σχολιάσουν μια ολόκληρη χώρα, μια κοινωνία, μια εποχή. Ο πρώτος ζωντάνεψε το Ξενοδοχείο Lutetia της περιόδου 1938-45 και ο δεύτερος, το Μέγαρο Γιακουμπιάν στα χρόνια 1934-1990. Διεισδυτικά και τα δύο βιβλία (από τις Εκδ. Πόλις), καλογραμμένα, με ανάγλυφους χαρακτήρες και ζωηρές εικόνες, έχουν γίνει πανευρωπαϊκά μπεστσέλερ (και ταινίες), όμως παρά την κοινή τους αφετηρία, το βάθος του προβληματισμού τους διαφέρει. Αν και οι δύο συγγραφείς αξιοποιούν τις ελευθερίες της λογοτεχνίας, η ματιά του Ασουλίν είναι ιστορική ενώ του Αλ Ασουάνι, κοινωνιολογική. Έτσι που αισθάνεται κανείς ότι η διαφορετική πολιτισμική και πολιτική παράδοση του καθενός όπως και η πραγματικότητα μέσα στην οποία κινούνται, επηρεάζει ανάλογα και τη λογοτεχνία τους. Γάλλος με νομαδική εβραιο-μαροκινή καταγωγή και πατέρα αντιστασιακό, γεννημένος το 1953 στην Καζαμπλάνκα, ο γαλανομάτης Ασουλίν ζει στο Παρίσι από 12 χρόνων κι από τα 18 του εργάζεται ως δημοσιογράφος. Διδάσκει μάλιστα δημοσιογραφία στη σχολή Πολιτικών Επιστημών και εμψυχώνει ένα από τα πιο παρεμβατικά blogs (La Republique des livres-η δημοκρατία των βιβλίων) στον διαδικτυακό τόπο της «Μοντ» όπου γράφει και πολιτικά χρονογραφήματα. Αιγύπτιος με αστικές καταβολές, φιλελεύθερη και κοσμοπολίτικη κουλτούρα, γαλλική εκπαίδευση και αμερικανικό μεταπτυχιακό δίπλωμα, ο σωματώδης Αλ-Ασουάνι είναι γεννημένος το 1957 και εργάζεται ως οδοντογιατρός αλλά και πολιτικός αρθρογράφος στην αντιπολιτευόμενη «Αλ Αραμπί». Ο πρώτος πέρασε στη μυθοπλασία το 1998 ύστερα από 15 βιβλία ντοκουμέντων όπου ξεχωρίζουν οι ψαγμένες βιογραφίες του Σιμενόν, του ΚαρτιέΜπρεσόν, του Ερζέ, του Γκαλιμάρ κ.ά. Ο δεύτερος είχε πατέρα αναγνωρισμένο συγγραφέα, και κυκλοφόρησε την πρώτη του συλλογή διηγημάτων το 1990. Προοδευτικοί και οι δύο, πολέμιοι του Σαρκοζί και του Μουμπάρακ αντίστοιχα, θέτουν στα καινούργια τους μυθιστορήματα υπαρξιακά ζητήματα. «Μέχρι πού μπορεί να προχωρήσει κανείς χωρίς να προδώσει τη συνείδησή του;» αναρωτιέται ο Ασουλίν. «Πόσο βαθιά η πολιτική διαφθορά δηλητηριάζει τις προσωπικές σχέσεις των ανθρώπων;» αναρωτιέται ο Αλ-Ασουάνι.

Ένας γάμος κλείνει και τα δύο μυθιστορήματα, το νόημά του είναι όμως διαφορετικό. Ο αναγνώστης του Γιακουμπιάν μένει με μια γεύση μελαγχολίας παρ΄ ότι η φτωχή και όχι πια τόσο τίμια Μπουσάινα παντρεύεται τον σιτεμένο ερωτύλο και ξεπεσμένο αριστοκράτη Ζάκι Μπέη.

Διότι η Αίγυπτος (και κατ΄ επέκταση η Μ. Ανατολή) έχει πια γλιστρήσει από τη δημοκρατία προς τη δικτατορία, από τον κοσμοπολιτισμό στην εσωστρέφεια, από τον σεβασμό του διαφορετικού στον κοινωνικό αποκλεισμό του, από τη λαϊκότητα στη θρησκευτικότητα, από τις αξίες των πολλών στις αξίες των λίγων· και αυτό μας δείχνει ο Αλ Ασουάνι παρακολουθώντας τους ενοίκους τούτης της πολυκατοικίας επί μισόν αιώνα. Στο Lutetia αντίθετα, όπου παντρεύεται η κόρη μιάς επιζήσασας από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, η γεύση που μένει είναι η ελπίδα. Διότι η Γαλλία (και κατ΄ επέκταση η Δ. Ευρώπη) ξέφυγε από το δόκανο του ολοκληρωτισμού, εδραίωσε τη δημοκρατία, και προχώρησε σε μια σχετική κάθαρση· κάτι στο οποίο στέκεται ο Ασουλίν όταν παρακολουθεί την πελατεία αυτού του ξενοδοχείου που στέγασε στον Μεσοπόλεμο την ιντελιγκέντσια (Τζόις, Σεντ Εξιπερί, Κοέν κ.ά), στην Κατοχή τη γερμανική αντικατασκοπία (με τους απαραίτητους βασανιστές, μαυραγορίτες, εκβιαστές, λαθρέμπορους) και στην Απελευθέρωση τους επιζήσαντες από την κόλαση του Ολοκαυτώματος. Έτσι, συνθέτοντας τεκμηριωμένες μαρτυρίες, ο Ασουλίν εισέρχεται από τη Μικρή στη Μεγάλη Ιστορία ενώ ο Αλ-Ασουάνι, αναπλάθοντας την προσωπική και κοινωνική πορεία μιας μεγάλης βεντάλιας ηρώων, φωτίζει τη μουσουλμανική επικαιρότητα. Από εκεί και πέρα έχει ενδιαφέρον ότι κανένας τους δεν δικάζει τους «κακούς», αλλά τις συνθήκες που τους τρέφουν. Ο Ασουλίν μιλά για τους συνεργάτες των Γερμανών αλλά περισσότερο στέκεται στην παθητικότητα των Γάλλων απέναντι στον κατακτητή. «Ήταν η πλειονότητα», μου επεσήμανε στην Αθήνα πριν παραλάβει το Αthens prize του περιοδικού «Δέκατα». Ο Αλ-Ασουάνι απ΄ την πλευρά του, κατανοεί τον νεαρό Τάχα που γίνεται τρομοκράτης όσο και τον Νούβιο φαντάρο που σκοτώνει τον γαλλοθρεμμένο δημοσιογράφο εραστή του, και ζητά ευθύνες από τον διεφθαρμένο έμπορο ναρκωτικών Χατζή Αζάμ, ο οποίος αγοράζει τη βουλευτική του έδρα και αφήνει στον δρόμο την κρυφή δεύτερη γυναίκα του. «Η αρρώστια μας», μού έλεγε στη Διεθνή Έκθεση της Θεσσαλονίκης, «είναι η δικτατορία. Και η φτώχεια, η αδικία, η διαφθορά και ο φανατισμός είναι τα συμπτώματά της».

Τι προσφέρει τελικά η λογοτεχνία σε αντιδιαστολή με την ιστορική ή πολιτικοκοινωνική ανάλυση; «Μόνο αυτή και όχι τα ντοκουμέντα, μπορεί να αποδώσει τον παραλογισμό των καταστάσεων και των ανθρώπων», λέει ο Ασουλίν. «Μας δείχνει αυτά που αισθανόμαστε αλλά δεν βλέπουμε, μας διδάσκει ότι είμαστε διαφορετικοί», λέει ο Αλ Ασουάνι. «Είναι η προέκταση της ελευθερίας».