Χρειάζεται τόλμη στο ζήτημα του εθνικισμού

Επισήμως, η «Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου» της Γ΄ Λυκείου, αποσύρθηκε (χωρίς καν να διδαχθεί) διότι έλειπε το λογότυπο του οίκου που είχε αναλάβει την έκδοσή του. Στην πραγματικότητα όμως έφταιξε πρωτίστως η κριτική προσέγγιση ενός θέματος ταμπού: του Γ. Γρίβα και της ΕΟΚΑ Β΄ στην Κύπρο. Έτσι, δρώντας ως πυροσβέστης προκειμένου να κατευνάσει τα πνεύματα σε μια περίοδο που συζητιόταν η είσοδος της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο υπουργός Παιδείας του ΠΑΣΟΚ Πέτρος Ευθυμίου παρενέβη τηλεφωνικώς από το Πεκίνο όπου βρισκόταν, για να απαλειφθεί η επίμαχη φράση από το βιβλίο, το οποίο και πολτοποιήθηκε τελικά.

Στα μέσα του εικοστού αιώνα έχουμε έναν ημιπαράφρονα αντισυνταγματάρχη με πολιτικές φιλοδοξίες, θαυμαστή του Μεταξά. Αδίστακτος και βαθιά ποτισμένος από ακροδεξιέςστην πραγματικότητα, φασιστικές- ιδέες, ό,τι αγγίζει, το κάνει στάχτη. Επί Κατοχής ζητά συνεργασία με τους Γερμανούς, αλλά αυτοί τον αποπέμπουν ως υπερβολικά εξτρεμιστή. Αναβαπτίζεται στο εθνικό στρατόπεδο όταν οι Βρετανοί χρησιμοποιούν τους μισθοφόρους του στη μάχη εναντίον του ΕΑΜ. Στον Εμφύλιο καλεί σε ολοκληρωτικό πόλεμο κατά των αριστερών: «Κτυπάτε γερά για να μη μπορέσουν να σηκώσουν κεφάλι όχι μόνον αύριον ούτε μετά ένα, πέντε, δέκα χρόνια, αλλά ποτέ και επί της γενεάς μας και της γενεάς των παιδιών μας και της γενεάς των παιδιών των παιδιών μας». Έπειτα αναζητά νέες δόξες στην Κύπρο: θα πατάξει κι εκεί Τουρκοκυπρίους και κομμουνιστές και θα την ενώσει με την Ελλάδα. Οι πολιτικοί, από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και κάτω, διαφωνούν με το αυτοκαταστροφικό του σχέδιο, που αποδεικνύεται μοιραίο όχι μόνο για τους Κυπρίους, αλλά και για τους Ρωμιούς της Πόλης. Όταν αναμειγνύεται στην ελληνική πολιτική, γελοιοποιείται. Ωστόσο συνεχίζει, προσπαθώντας να δολοφονήσει τον Μακάριο και στήνοντας την υποχείρια της αθηναϊκής χούντας ΕΟΚΑ Β΄. Πεθαίνοντας αφήνει κληρονομιά την τραγωδία του 1974, της οποίας ήταν ένας από τους κύριους υπαίτιους.

Ο Γεώργιος Γρίβας, γιατί γι΄ αυτόν πρόκειται, δηλωμένος αντίπαλος της δημοκρατίας και γενικά των σύγχρονων αξιών, θα ήταν ένας προφανής «κακός» σε μια δημοκρατική ανάγνωση της νεώτερης ελληνικής ιστορίας. Ωστόσο, διασώθηκε επειδή με τα λόγια και τις πράξεις του κατόρθωσε να αρθρώσει τα κυρίαρχα πολιτικά συναισθήματα της συντηρητικής Ελλάδας και να τούς δώσει συμβολική έκφραση. Τα συναισθήματα αυτά έκτοτε ατονούν, καθώς οι ιστορικές περιστάσεις αλλάζουν, αλλά περιοδικά εκρήγνυνται (όπως συμβαίνει και σήμερα) και προσφέρονται σε πολιτική εκμετάλλευση. Καθώς σβήνει η ιστορική μνήμη, το ελληνικό και το κυπριακό κράτος αποδύονται σε συναγωνισμό ηρωοποίησης του Γρίβα. Όταν το 2001 περιγράφεται σ΄ ένα σχολικό εγχειρίδιο (Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου, επιμ. Β. Κόκκινος ) με τον επιεικέστερο δυνατό χαρακτηρισμό, ως «υπερσυντηρητικός εθνικιστής», ο Κύπριος υπουργός Παιδείας διαμαρτύρεται. Ο τότε υπουργός Παιδείας του ΠΑΣΟΚ διατάζει αμέσως ν΄ αποσυρθούν τα 132.000 αντίτυπα του εγχειριδίου, που στέλνονται για πολτοποίηση, αν όχι στην πυρά.

Το μικροπολιτικό κέρδος του ΠΑΣΟΚ ήταν τότε ότι κατεύνασε πρόσκαιρα την εθνικιστική Δεξιά, χωρίς πάντως να συγκρατήσει τις ψήφους της, οι οποίες επέστρεψαν στη φυσική τους κοιτίδα. Οι μακροπρόθεσμες πολιτικές απώλειες ήταν ότι έπληξε την αξιοπιστία της Κεντροαριστεράς και διαιώνισε συγχύσεις που επιτρέπουν την καλλιέργεια ενός αντιτουρκικού ρατσισμού στην ελληνική κοινωνία. Έτσι διευκόλυνε τη σημερινή ιδεολογική έφοδο της ακροδεξιάς, που αξιώνει να καλλιεργούνται στο σχολείο οι αξίες όχι της δημοκρατίας αλλά του εθνικισμού.

Το όλο επεισόδιο έδειξε τα ιδεολογικά όρια του λεγόμενου «εκσυγχρονισμού» της τελευταίας κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ. Αμελώντας να κατασκευάσει μια εναλλακτική αφήγηση που θα τόνιζε την αυτενέργεια του λαού, αφήνοντας τον εθνικισμό στο απυρόβλητο κι έχοντας επιπλέον πρακτικά ενστερνιστεί τον νεοφιλελευθερισμό στην οικονομική πολιτική, το ΠΑΣΟΚ αυτοαφοπλίστηκε. Στο εξής έπαιζε στο γήπεδο της Δεξιάς και η επακόλουθη ήττα του ήταν αναμενόμενη. Για ν΄ ανακάμψει μακροπρόθεσμα χρειάζεται, μεταξύ των άλλων, τόλμη στο ζήτημα του εθνικισμού.

Ο Σπύρος Μαρκέτος είναι επίκουρος καθηγητής Ιστορίας των Πολιτικών και Κοινωνικών Ιδεών στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.Ήταν ένας από τους 12 συντάκτες της Ιστορίας του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου και ο υπεύθυνος για το τμήμα που αφορούσε τον 20ό αιώνα.