Επιφυλλίδα

Η δήλωση πνίγηκε στη στάμνα

Παρακολουθώντας πριν από λίγες ημέρες στην τηλεόραση την πασίγνωστη ταινία «Η θεία από το Σικάγο» με τη Γεωργία Βασιλειάδου, εύκολα θα μπορούσε να πληροφορηθεί κανείς ότι είχε γυριστεί το 1957, δηλαδή πριν από πενήντα ακριβώς χρόνια. Μισός αιώνας. Αν επιχειρούσε κανείς μια καταγραφή ή μιαν ανακοίνωση των μεγάλων πολιτικών, κοινωνικών ή υψηλού καλλιτεχνικού επιπέδου γεγονότων που «συνθέτουν» τα πενήντα αυτά χρόνια, είναι βέβαιο ότι θα συναντούσε πολλούς Έλληνες που θα ομολογούσαν ευθαρσώς την άγνοιά τους. Θα δυσκολευόταν, όμως, να συναντήσει έστω και έναν που να αδυνατεί να περιγράψει λεπτομερώς τη σκηνή όπου η Γεωργία Βασιλειάδου πετάει από το μπαλκόνι την πήλινη στάμνα προς «άγραν» γαμπρού για τις ανιψιές της. Είναι, βέβαια, συγκινητικό για έναν καλλιτέχνη να απολαμβάνει μιας τόσο ανθεκτικής «αθανασίας» που ουδόλως θα τη φανταζόταν όταν συμμετείχε στη συγκεκριμένη σκηνή και στη συγκεκριμένη ταινία. Η συγκίνηση γίνεται ακόμη εντονότερη όταν σκεφτεί κανείς πως η Γεωργία Βασιλειάδου υπήρξε μια σπουδαία καρατερίστα, αλλά και ένας βαθιά καλλιεργημένος άνθρωπος. Το ερώτημα είναι άλλο: τι συμβαίνει και η μνήμη διαγράφει περιστατικά που υπήρξαν καθοριστικά για τη ζωή των αντίστοιχων χρόνων, αλλά επιλέγει να διασώσει συμπεριφορές ή κινήσεις συμπτωματικές, αυτοσχέδιες, που θα τις θεωρούσαν αναμφισβήτητα θνησιγενείς ακόμα και οι άνθρωποι που τις εξέφρασαν; Μέσα στα πενήντα αυτά χρόνια, αν μη τι άλλο, υπήρξε μια χούντα επτά χρόνων που λογικά η εγκαυστική της στη μνήμη όλων θα έπρεπε να είναι όχι μόνο βαθιά αλλά και ανεξάλειπτη. Πώς συμβαίνει σήμερα για τη «δήλωση» του Γιώργου Σεφέρη στις 29 Μαρτίου 1969, να πρέπει να δώσει κανείς διάλεξη, προκειμένου να κάνει γνωστό το περιεχόμενό της στους άλλους, ενώ φτάνει μόνο το άκουσμα της λέξης «στάμνα» και το όνομα μιας ηθοποιού για να επικοινωνήσει με τον πιο εύφορο τρόπο με έναν ολόκληρο λαό; Μα, θα αντιτείνει κανείς ότι η «δήλωση» του Σεφέρη δεν έγινε ταινία. Είναι σίγουρο πως και ταινία να είχε γίνει, ο κόσμος θα αναπολούσε τη «στάμνα» και όχι τη δήλωση. Το ακόμα πιο περίεργο είναι πως για την άδικα επιλεκτική αυτή μνήμη δεν αισθάνεται κανείς να του δημιουργείται κανένας θυμός. Αντίθετα νιώθει να τον πλημμυρίζει μια γλυκύτητα και μια ευγνωμοσύνη για καλλιτέχνες που πάνω τους έχει «γαντζωθεί» με τον τρόπο αυτόν η μνήμη των ανθρώπων. Γλυκύτητα και ευγνωμοσύνη που γίνονται ακόμα μεγαλύτερες καθώς αναπολεί κανείς δικούς του ανθρώπους που έχουν φύγει για πάντα και που η «στάμνα» (ως σύμβολο) λειτούργησε ανακουφιστικά για δύσκολες ώρες τους.

Μήπως όμως θα ήταν καλύτερα τα πράγματα για τον κόσμο γενικότερα αν, αντί της «στάμνας» ως κοινής αναφοράς, επικοινωνούσαν οι άνθρωποι με το περιεχόμενο της «δήλωσης» του Γιώργου Σεφέρη; Αμφιβάλλει κανείς αν σκεφτεί πως η «στάμνα» εκφράζει μια ριζωμένη, από αμνημόνευτους χρόνους, μέσα στους ανθρώπους αθωότητα, ενώ η «δήλωση» όσο κι αν συνιστά μια καίρια πνευματικά και κοινωνικά παρέμβαση, τον χρόνο, την έννοια του χρόνου, που είναι το μεγαλύτερο μαρτύριο για την ανθρώπινη κοινότητα, την εξαίρει, την αγριεύει, την κάνει αμετακίνητη. «Σαράντα, περίπου, χρόνια από τη δήλωση του Γιώργου Σεφέρη, για σκέψου…», θα αναφωνήσει κάποιος με απελπισία. Ενώ μια «στάμνα» το ίδιο για εκείνον που έχει πεθάνει και έχει ξεχαστεί και για εκείνον που υπάρχει και ζει, τα πενήντα αυτά χρόνια τα κάνει σαν να μην έχουν υπάρξει και προπαντός να μην έχουν περάσει. Ευτυχώς ή δυστυχώς η «διαιώνιση» των αντικειμένων ως ατόφιων και αναλλοίωτων «κομματιών», κάνει τα πενήντα χρόνια μια χειραγωγήσιμη μονάδα, χθεσινής σχεδόν κοπής.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η λέξη».