Αιχμαλώτισε την κριτική

Την «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» (1929) διηγήθηκε στον Στρατή Δούκα (1895-1983) ο Μικρασιάτης Νικόλας Καζάκογλου, όταν τον συνάντησε σ΄ ένα καφενείο, στο χωριό των προσφύγων Σπι της Κατερίνης.

Τον θυμάται «μέτριο στο ανάστημα, ευρύστερνο, ξανθό, γαλανομάτη, τουρκόφωνο, ντροπαλό ανατολίτη αφηγητή». Οι θαμώνες τού τον σύστησαν με τη φράση: «Να, ένας που έκανε τον Τούρκο για να γλιτώσει». Όταν άρχισε να λέει την ιστορία του, συμπληρώνει ο Σ.Δ.: «Εγώ θαρρούσα πως μου έπαιζε ένα βιολί σόλο».

Η πρωτογενής μαρτυρία χρειάστηκε δουλειά και μαστοριά για να μετατραπεί σε κείμενο γερό, λιτό, βαθύ, σχεδόν κλασικό ενός «τυραγνισμένου και στανικού οδοιπορικού». Ο Γιώργος Ιωάννου επιπλέον διαπίστωνε: «Μπορεί να είναι τόσο σύντομο που να λυπάσαι, αλλά σου αφήνει την αίσθηση του μεγάλου σε έκταση έργου», ενώ ο Δ. Ραυτόπουλος εξήρε τον νηφάλιο λόγο και την ένστιχτη λαϊκή σοφία του αφηγητή. Σε τόνους θαυμαστικούς γράφτηκαν οι περισσότερες κριτικές με χαρακτηριστική εκείνη του Κόντογλου: «Έχει μέρη που θαρρείς πως είναι Αγία Γραφή και Όμηρος».

Ο λαϊκότροπος Αιχμάλωτος μπορεί να έγινε τίτλος, σημαία, και να συνόδεψε τη φήμη του Σ.Δ., υπήρξε όμως εξαίρεση- ξένο σώμα- στην πνευματική δραστηριότητα του συγγραφέα. Γιατί στη συνέχεια αυτός επιδόθηκε στον έντεχνο λόγο: το επιστολικό αφήγημα, το απόφθεγμα, τη μυθιστορηματική βιογραφία, την ταξιδιωτική λογοτεχνία, τις αισθητικές μελέτες. Συμμετείχε εξάλλου στην έκδοση λογοτεχνικών περιοδικών: στο πρωτοποριακό «Το 3ο μάτι», στο «Φραγγέλιο» του Βέλμου και στα «Ελεύθερα Γράμματα» της Αριστεράς. Για όλα αυ τά σπάνια γίνεται λόγος.