ζήτω το παρελθόν!

ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΤΟ
ΠΑΡΕΛΘΟΝ; ΜΕ ΠΟΙΟ ΤΡΟΠΟ ΟΙ
ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ ΣΕ ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΕΣ ΕΠΟΧΕΣ
ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΑΝ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ;
ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΕΤΑΞΥ
ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ;
ΜΠΟΡΕΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΝΑ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΗΣΕΙ
ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ; ΑΥΤΑ ΤΑ
ΚΑΙΡΙΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΘΗΚΕ
Ο ΤΖΑΚ ΠΛΑΜΠ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ
ΑΛΛΑ ΠΥΚΝΟ ΔΟΚΙΜΙΟ
ΤΟΥ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΑΡΚΕΤΑ ΧΡΟΝΙΑ. ΟΜΩΣ, Η ΠΡΟΣΦΑΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΕΓΙΝΕ, ΘΑ ΕΛΕΓΕ ΚΑΝΕΙΣ, ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΣΤΙΓΜΗ
Ο Τζακ Πλαμπ (19112001) υπήρξε ένας από τους πιο διακεκριμένους μελετητές της βρετανικής ιστορίας και για δεκαετίες διετέλεσε καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ.

Το δοκίμιο Ο θάνατος του παρελθόντοςβασίζεται στις διαλέξεις που έδωσε τον Μάρτιο του 1968 στη Νέα Υόρκη, σε μια στιγμή που «ποτέ το παρελθόν δεν έμοιαζε πιο ετοιμοθάνατο», όπως σημειώνει στην εξαιρετική εισαγωγή του ο Νiall Ferguson. Τι σημαίνει όμως ο θάνατος του παρελθόντος και κατά πόσο ο Πλαμπ επιβεβαιώθηκε στην πρόβλεψή του;

Ο Πλαμπ ξεκινά με τη διαπίστωση ότι οι άνθρωποι έχουν ανάγκη το παρελθόν και γι΄ αυτό το λόγο αναφέρονται και χρησιμοποιούν το παρελθόν για ποικίλους λόγους: για να νομιμοποιήσουν πολιτικές, να αντλήσουν παραδείγματα, να κατασκευάσουν ταυτότητες, να εξηγήσουν την κοινωνική πραγματικότητα ή την προσωπική τους διαδρομή. Ενώ το παρελθόν ήταν σημαντικό για όλες τις κοινωνικές τάξεις αλλά και τα άτομα στη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας, τα ανώτερα στρώματα της κοινωνικής ιεραρχίας χρησιμοποιούσαν το παρελθόν για να συμφιλιώσουν τον άνθρωπο με την κατάστασή του, να τον πείσουν ότι τα πράγματα πάντα έτσι ήταν και ότι δεν μπορούσε να αλλάξει τη μοίρα του.

Το παρελθόν, γράφει ο Πλαμπ, εξασφάλιζε την κοινωνική υποταγή και τη συνέχεια σε έναν κόσμο διαρκών αλλαγών. Η ιδιοποίηση του παρελθόντος από τις ανώτερες τάξεις βασίστηκε στη γενεαλογία (την κατασκευή μιας ιστορικής συνέχειας στην οποία η ανισότητα θεμελιωνόταν στην κοινωνική καταγωγή) και την επίκληση της θείας βούλησης. Από αυτήν την άποψη, ο χριστιανισμός αποτελεί τομή στον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονταν πλέον το παρελθόν. Η καθυστέρηση στην έλευση της Δευτέρας Παρουσίας δημιούργησε την ανάγκη της κατασκευής αφενός ενός ζωντανού, δυναμικού παρελθόντος, το οποίο χαρακτηριζόταν από την αέναη σύγκρουση ανάμεσα στις δυνάμεις του καλού και του κακού, και αφετέρου της θείας πρόνοιας, ενός σκοπού ο οποίος θα εκπληρωνόταν στο καθορισμένο τέλος του χρόνου. Η έννοια του θεϊκού σχεδίου εμπεριείχε εν σπέρματι, υπογραμμίζει ο συγγραφέας, την αποδοχή της ιδέας της εξέλιξης.

Η χριστιανική ερμηνεία του κόσμου θα αποδειχθεί ιδιαίτερα ανθεκτική όχι μόνο επειδή επιβίωσε για πολλούς αιώνες αλλά κυρίως επειδή μπολιάστηκε με τις κοσμικές αντιλήψεις. Το θρησκευτικό παρελθόν απόκτησε έναν κοσμικό μανδύα, παρατηρεί ο συγγραφέας, και στους νεώτερους χρόνους συνδέθηκε με τον ιστορικό προορισμό των εθνών. Σύμφωνα με την εθνική ιστοριογραφία του 18ου και 19ου αιώνα, τα έθνη σχηματίζονται μέσα από μια μακραίωνη εξέλιξη που διαμορφώνει την ιδιαιτερότητά τους και έχουν αναλάβει μια ιστορική αποστολή. Η επέκταση της βρετανικής αυτοκρατορίας ήταν ο προορισμός της Αγγλίας, που της είχε ανατεθεί από τη θεία πρόνοια, όπως κατ΄ αναλογία, ο «φωτισμός» της Ανατολής ήταν η αποστολή της Ελλάδας. Η σταδιακή εκκοσμίκευση του παρελθόντος ήταν μια μακρά διαδικασία που ξεκίνησε από την ύστερη Αναγέννηση και απόκτησε αποφασιστική ώθηση με τον Διαφωτισμό.

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ

J. Η. Ρlumb ΜΤΦ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΙΟΥΠΚΙΟΛΗΣ, ΕΚΔ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2007 ΣΕΛ. 180, ΤΙΜΗ: 15 #

Η αρχαιότητα
Για τον Πλαμπ, κρίσιμο ρόλο στη διαδικασία της εκκοσμίκευσης διαδραμάτισε η στροφή προς τη μελέτη της αρχαιότητας καθώς έφερε στο φως ένα παρελθόν, το οποίο ο χριστιανισμός είχε προσπαθήσει να απαλείψει. Η ύπαρξη διαφορετικών και αντιμαχόμενων μορφών του παρελθόντος, μεταξύ άλλων, οδήγησε στην απόρριψη της παραδοσιακής ερμηνείας του παρελθόντος και στη συνείδηση της ανάγκης της συγκέντρωσης υλικού, της έρευνας των πηγών, της διασταύρωσης των στοιχείων, της τεκμηρίωσης των απόψεων, οδήγησε με δυο λόγια στην κριτική θεώ ρηση του παρελθόντος. Ο ρόλος της ιστορίας ως επιστήμης, υποστηρίζει ο συγγραφέας, είναι η αποκάθαρση του παρελθόντος από μύθους και ιδεολογήματα, ώστε να δούμε τα πράγματα όπως ήταν στην εποχή τους.

Ο «θάνατος του παρελθόντος» αφορά αυτή την απομυθοποίηση του παρελθόντος από την ιστορία. Γράφει προς το τέλος του δοκιμίου του: «Το παλιό παρελθόν πεθαίνει, η δύναμή του εξασθενίζει, κι έτσι έπρεπε να γίνει. Ο ιστορικός θα έπρεπε μάλιστα να επιταχύνει τον θάνατό του, γιατί το παρελθόν εκείνο χαρακτηριζόταν από μισαλλοδοξία, εθνική ματαιοδοξία και ταξική κυριαρχία».

Η ιστορία, υποστηρίζει ο συγγραφέας, μπορεί και πρέπει μέσα από την «καταστροφή» του παρελθόντος να εμπνεύσει την εμπιστοσύνη του ανθρώπου στις ικανότητές του και τον ορθό λόγο του.