Δύο τέχνες αλληλοκαθρεφτίζονται

Συχνά ζηλεύω τους κριτικούς κινηματογράφου (και όλους τους άλλους φίλους της έβδομης τέχνης, θα πρόσθετα, αν δεν ανήκα κι εγώ σ΄ αυτούς). Σε σύγκριση με τους κριτικούς λογοτεχνίας και γενικά τους πιστούς του λογοτεχνικού βιβλίου, μπορούν να έχουν μια πολύ εποπτικότερη εικόνα του πεδίου τους, τόσο στη συγχρονία του όσο και στη διαχρονία του. Ο λόγος είναι προφανής. Σου παίρνει γύρω στις δύο ώρες για να δεις μια κινηματογραφική ταινία, αλλά σπάνια λιγότερο από δύο μέρες για να διαβάσεις ένα μυθιστόρημα, ας πούμε. Μπορούμε να φανταστούμε έναν κριτικό κινηματογράφου που να έχει δει όλες τις ελληνικές (τουλάχιστον) ταινίες των τελευταίων τριάντα χρόνων, αν όχι από καταβολής ελληνικού κινηματογράφου. Αλλά είναι αδύνατο να φανταστούμε έναν κριτικό λογοτεχνίας που να έχει διαβάσει όλη την ελληνική λογοτεχνική παραγωγή της ίδιας περιόδου.

Από την άλλη, η συγγραφή ενός βιβλίου είναι, από καθαρά τεχνική άποψη, πολύ πιο εύκολη και απείρως πιο ολιγοδάπανη από το γύρισμα μιας κινηματογραφικής ταινίας. Δεν χρειάζεται κανείς παρά χαρτί και μολύβι ή, σήμερα, έναν υπολογιστή. Αυτός είναι σίγουρα ένας από τους βασικούς λόγους που η παραγωγή λογοτεχνικών βιβλίων αυξάνεται συνεχώς, ενώ η παραγωγή κινηματογραφικών ταινιών μένει λίγο πολύ στάσιμη, όταν δεν μειώνεται ή και συρρικνώνεται. Πολλοί αναγνώστες γράφουν και οι ίδιοι, λίγοι κινηματογραφόφιλοι όμως γυρίζουν ταινίες. Με τη σειρά της, η αύξηση αυτή της συγγραφικής παραγωγής δυσκολεύει ολοένα το έργο του κριτικού λογοτεχνίας, όπως επίσης τις επιλογές του απλού αναγνώστη, και κάνει ολοένα θολότερο το λογοτεχνικό τοπίο. Φαίνεται, έτσι, να οδηγούμαστε στο εξής παράδοξο συμπέρασμα: ενώ οι κινηματογραφικές εικόνες είναι φευγαλέες, σε σχέση με το λογοτεχνικό κείμενο, αποτελούν συνολικά (ιδιαίτερα σήμερα, την εποχή του βίντεο και του DVD) έναν κόσμο πιο συμπαγή, πιο ανιχνεύσιμο, με σαφέστερο περίγραμμα απ΄ ό,τι το σώμα της λογοτεχνίας. Ενώ η ανάγνωση απαιτεί διαρκέστερη και ενεργητικότερη συμμετοχή απ΄ ό,τι η θέαση, ο θεατής προσέχει τελικά περισσότερα πράγματα απ΄ ό,τι ο αναγνώστης. Ενώ η λογοτεχνία κινητοποιεί (σύμφωνα τουλάχιστον με την κοινά παραδεκτή άποψη) περισσότερες διανοητικές λειτουργίες απ΄ ό,τι ο κινηματογράφος, ο δεύτερος τις δοκιμάζει σε μεγαλύτερη ποικιλία τρόπων προσέγγισης του κόσμου, επομένως επιτρέπει την αύξηση και τον συνδυασμό τους, ενώ η πρώτη τους απαγορεύει να αναπτύξουν πλήρως το δυναμικό τους, γιατί τις περιορίζει σ΄ ένα ολοένα μικρότερο τμήμα του δικού της φάσματος.

Προσωπικά, αγαπώ εξίσου και τις δύο τέχνες και δεν αισθάνομαι πως η μονιμότερη συνάφειά μου με τη μία από αυτές με βάζει στο δίλημμα του συζύγου που πρέπει να διαλέξει ανάμεσα στη γυναίκα του και την ερωμένη του. Αντιλαμβάνομαι όμως την πρόκληση και τη δραματικότητά της για τους ανθρώπους εκείνους που πιστεύουν φανατικά στην υπεροχή του λόγου έναντι της εικόνας. Τι θα μπορούσα να πω για να τους καθησυχάσω;

Πρώτα πρώτα, κάτι με το οποίο λίγοι θα διαφωνήσουν σοβαρά: ότι δεν έχει τόση σημασία πόσα βιβλία μπορείς να διαβάσεις, αλλά πώς τα διαβάζεις και, κυρίως, πώς τα επιλέγεις. Οι αναγνώστες λογοτεχνίας είναι σε γενικές γραμμές εκλεκτικότεροι από τους φίλους του κινηματογράφου, όχι επειδή είναι πιο καλλιεργημένοι και πιο ευαίσθητοι (τολμώ να πω ότι σήμερα ισχύει στατιστικά μάλλον το αντίθετο), αλλά επειδή ένα βιβλίο σημαίνει για τον αναγνώστη μεγαλύτερη επένδυση σε χρήμα και σε χρόνο απ΄ ό,τι μια κινηματογραφική ταινία για τον θεατή. Για παράδειγμα, ένας που αγαπάει με πάθος τις σινεφίλ ταινίες βλέπει ευχαρίστως και πιο ελαφρά ή πιο λαϊκά έργα, είναι πρόθυμος μάλιστα να τους αναγνωρίσει και καλλιτεχνικές αρετές, ενώ είναι λίγοι οι λάτρες της υψηλής λογοτεχνίας που καταδέχονται να ασχοληθούν με «παρακατιανά» λογοτεχνικά είδη, τα οποία με περισσή ευκολία κατατάσσουν στην παραλογοτεχνία.

Μήπως, εκεί που πήγαινα να αναδείξω τα πλεονεκτήματα της λογοτεχνίας, κατέληξα να επισημαίνω πάλι τα πλεονεκτήματα του κινηματογράφου; Με μια έννοια, έτσι είναι. Αν όμως αντιστρέψουμε τους όρους; Αν δούμε τα συγκριτικά μειονεκτήματα της λογοτεχνίας έναντι του κινηματογράφου ως συγκριτικά πλεονεκτήματά της; Η λογοτεχνία φτιάχνεται με λέξεις, που το πλήθος τους είναι πολύ μικρότερο από το πλήθος των αντικειμένων του κόσμου. Ακόμη και στην πλουσιότερη γλώσσα του κόσμου οι λέξεις είναι λιγότερες από τα πράγματα και τις εικόνες που βλέπει ένας συνηθισμένος άνθρωπος μέσα σ΄ έναν χρόνο. Αλλά οι λέ ξεις και οι φράσεις στη λογοτεχνία δεν δείχνουν τα πράγματα, όπως κάνουν οι κινηματογραφικές εικόνες. Τα υποδηλώνουν. Τα «σημαίνουν», όπως θα έλεγε εκείνος ο στρυφνός Εφέσιος.

Που θα πει ότι καλούν τον αναγνώστη να σχηματίσει μια εικόνα τους σύμφωνα με ορισμένες υποδείξεις, αλλά και σύμφωνα με τους δικούς του συνειρμούς, τη δική του φαντασία. Αυτό συνεπάγεται ένα είδος δυναμικής ελευθερίας του αναγνώστη αδιανόητο για τον θεατή μιας κινηματογραφικής ταινίας.

Όταν, για παράδειγμα, βλέπεις τον Άμλετ του Γκριγκόρι Κόζιντσεφ (τον καλύτερο κινηματογραφικό Άμλετ όλων των εποχών), είναι αδύνατο να φανταστείς τον Δανό πρίγκιπα αλλιώς απ΄ ό,τι τον ερμηνεύει ο Ινοκέντι Σμοκτουνόφσκι. Αλλά η εκδοχή αυτή του Άμλετ είναι μία από τις πολλές (οπωσδήποτε μία από τις πιο ενδιαφέρουσες) που μπορείς να πλάσεις με τον νου σου διαβάζοντας το σαιξπηρικό δράμα. Μήπως αυτό δεν συμβαίνει και με την ίδια την πραγματικότητα;

Ναι. Αν αγόμαστε σε παράδοξες διαπιστώσεις που ευνοούν την κινηματογραφική εικόνα, φτάνουμε και σε παράδοξες διαπιστώσεις που είναι υπέρ του λογοτεχνικού κειμένου. Ακριβώς επειδή οι λέξεις είναι πεπερασμένες, οι παραστάσεις τις οποίες γεννούν είναι δυνητικά άπειρες. Ακριβώς επειδή οι λέξεις είναι άυλες, αφηρημένες οντότητες, είναι πιο «ρεαλιστικές», πιο αληθινές από τις κινηματογραφικές εικόνες! Οι δεινόσαυροι ακόμη και ενός τόσο μέτριου λογοτέχνη όπως ο Μάικλ Κράιτον είναι πραγματικά τέρατα, οι δεινόσαυροι ακόμη και ενός τόσο ικανού σκηνοθέτη όπως ο Σπίλμπεργκ δεν μπορούν να μας κάνουν να ξεχάσουμε εντελώς ότι είναι πλαστικό, σύρμα και ψηφιακά εφέ. Ο Τσαρλς Λώτον υποδύθηκε εκπληκτικά τον Ρέμπραντ στην ομώνυμη ταινία, αλλά νά, η ίδια αυτή η δήλωση υποδεικνύει το πρόβλημα: μας έμεινε στο μυαλό περισσότερο ο ηθοποιός παρά η μορφή στην οποία παρέπεμπε.

Η φαντασία του αναγνώστη λογοτεχνίας δουλεύει με λιγότερα υλικά απ΄ ό,τι η φαντασία του θεατή στον κινηματογράφο, αλλά τα επεξεργάζεται με περισσότερους τρόπους και τους δίνει πλουσιότερο περιεχόμενο. Για να χρησιμοποιήσουμε έναν μοντέρνο όρο, η λογοτεχνία είναι πιο «διαδραστική» από τον κινηματογράφο. Πάλι όμως πρέπει να σχετικοποιήσουμε αυτή την αλήθεια με ένα παράδοξο. Η μεγαλύτερη ελευθερία που δίνει η λογοτεχνία στον αναγνώστη ενέχει τον κίνδυνο μιας άλλης μορφής δουλείας: της δουλείας των εμμονών, των δρομολογημένων, επαναλαμβανόμενων επιλογών. Ακριβώς επειδή ο αναγνώστης σχηματίζει πιο ελεύθερα τον κόσμο που του υποβάλλει η λογοτεχνία, έχει την τάση να τον θεωρεί πιο δικό του, με συνέπεια να προσκολλάται σ΄ αυτόν και να είναι λιγότερο δεκτικός από τον θεατή σε εκπλήξεις, σε αναθεωρήσεις, στο καινούργιο. Είναι ένας κίνδυνος που κάθε φίλος της λογοτεχνίας πρέπει να τον αντιμετωπίσει όπως αυτός κρίνει και μπορεί. Αν και πολλοί δεν νοιάζονται καν να τον αντιμετωπίσουν, γιατί απλούστατα δεν θεωρούν ότι πρόκειται για κίνδυνο.

Αμφίρροπη η σχέση με τη λογοτεχνία. Ζόρικη. Άραγε όμως θα τη θέλαμε πιο εύκολη, εμείς που αγαπάμε αυτή την παράξενη κυρία;