Αυτή η Ιστορία δεν είναι αστράτευτη

ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΜΙΚΡΩΝ ΛΑΘΩΝ,
ΑΠΟΣΤΡΟΦΗ ΓΙΑ ΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ,
ΑΠΟΥΣΙΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ
ΤΟΥΕΛΛΗΝΙΚΟΥΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ, ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ, ΕΜΜΟΝΗ
ΣΕ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ, ΠΡΟΦΑΝΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ
ΣΤΟΧΟΙ. ΠΑΡΟΛΑ ΑΥΤΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ ΒΕΡΕΜΗΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΥ
ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΗΣΕΙ ΩΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ
ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΧΡΗΣΗ
Το βιβλίο των Θάνου Βερέμη και Γιάννη Κολιόπουλου, αποτελεί ουσιαστικά τη συνέχεια- προσαρμοσμένη στις ανάγκες του ελληνικού αναγνωστικού κοινού- της επισκόπησης της νεοελληνικής ιστορίας που οι δύο ιστορικοί είχαν εκδώσει στα αγγλικά περίπου τέσσερα χρόνια νωρίτερα ( Greece. Τhe Μodern Sequel, London, 2002). Δεν πρόκειται για απλή μετάφραση του προηγούμενου αυτού βιβλίου. Μερικά από τα κεφάλαιά του μεταφράστηκαν όντως και εντάχθηκαν στην παρούσα έκδοση, η οποία όμως συμπληρώθηκε από κεφάλαια ή αποσπάσματα που αντλήθηκαν από άλλα βιβλία ή εργασίες των ίδιων συγγραφέων. Ο στόχος αυτής της ανθολόγησης παλαιότερων έργων ήταν, όπως οι ίδιοι οι συγγραφείς τονίζουν στην εισαγωγή τους, να χαρίσουν ένα υπόδειγμα «αστράτευτης» ιστορίας στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό.

Ανομοιογένεια
Ο γενικός χαρακτήρας του έργου είναι μάλλον «εκπαιδευτικός» όπως οι ίδιοι οι συγγραφείς το θέτουν. Όσα οι φοιτητές τους στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα διδάχθηκαν δίνονται τώρα, με την έκδοση αυτή, σ΄ ένα ευρύτερο χώρο. Η πρόθεση αυτή, σε συνδυασμό με την συναρμολόγηση του βιβλίου από υλικά που συλλέχθηκαν από βιβλία, άρθρα, σημειώσεις, γραμμένα σε παλαιότερες εποχές και με μεγάλες αποκλίσεις ως προς την επιμέρους αποστολή τους, προκαλούν μία ανομοιογένεια στα κεφάλαια του έργου, τόσο στη μορφή όσο και στην ουσία. Το πλέον διακριτό σημείο αυτής της διαφοράς βρίσκεται στον υπομνηματισμό, στις υποσημειώσεις δηλαδή, που άλλοτε είναι πυκνές, άλλοτε στοιχειώδεις, άλλοτε παραπέμπουν σε γενική βιβλιογραφία, άλλοτε σε πρωτογενείς πηγές. Αυτή η διαρκής διακύ- μανση του χαρακτήρα των κειμένων ενοχλεί τον ενήμερο αναγνώστη ίσως στον ίδιο βαθμό που τον ενοχλεί η προχειρότητα της γενικής επιμέλειας.

Ένας δυσανάλογα- ως προς την «παιδευτική» ιδιότητα του βιβλίου- μεγάλος αριθμός μικρών λαθών παρουσιάζεται στις σελίδες του: το «θωρηκτό» «Γεώργιος Αβέρωφ» λόγου χάρη αποκλείεται να βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1876 καθ΄ ότι η ναυπήγησή του ολοκληρώθηκε στα 1911 (σ.

268), η «επανάσταση» του «Φραγκίσκο Φράνκο», που είχε αντίκτυπο στις πολιτικές κινήσεις του Μεταξά στην Ελλάδα, δεν έγινε τον Ιούνιο του 1936 αλλά στις 18 Ιουλίου του ίδιου χρόνου (σ. 379) κ.λπ. Αυτές οι επαναλαμβανόμενες αβλεψίες, αν και λίγο επηρεάζουν την γενική εικόνα του έργου, οπωσδήποτε ενοχλούν.

Οι θεματολογικές ισορροπίες του βιβλίου γέρνουν προς τη διπλωματική κυρίως και την πολιτική κατόπιν ιστορία. Σε αυτά τα πεδία ο αναγνώστης θα βρει τα πληρέστερα κεφάλαια του βιβλίου, όπως την εξαίρετη περιγραφή του πολιτικού – κομματικού συστήματος στον 19ο αιώνα στο κεφάλαιο «Η νεοελληνική πολιτεία», ή την παρακολούθηση των ελληνο-οθωμανικών σχέσεων στο κεφάλαιο «Η Ελλάδα και το ανατολικό ζήτημα», ή ακόμα τα κομμάτια που αναφέρονται στο στήσιμο των «αποδράσεων» της ελληνικής πολιτικής από την πραγματικότητα, διαχρονικά σχεδόν, σε πολλά ζητήματα εξωτερικών σχέσεων. Αντίθετα είναι εξαιρετικά περιορισμένες οι αναφορές τόσο στην κοινωνική ιστορία όσο και στην οικονομική, την στρατιωτική ή την δημογραφική- ως παράδειγμα- αντίστοιχα.

Απλουστεύσεις
Σε πολλά σημεία διακρίνεται επιπλέον μία έντονα αποτυπωμένη αποστροφή προς την ιστορία των κοινωνικών διεργασιών πάνω στις οποίες «χτίζονται» τα πολιτικά γεγονότα. Η σταθερή ετούτη επιλογή εντοπίζεται σε κάθε εποχή όταν για παράδειγμα η «εθνική κίνηση» της Φιλικής Εταιρείας «παρουσίασε από την αρχή ιδεολογικά και πολιτικά χαρακτηριστικά που επιτρέπουν την άποψη ότι ήταν αυτόνομη από τυχόν επιδιώξεις οικονομικών ομάδων όπως οι έμποροι» (σ. 39) ή, πολύ αργότερα στον Διχασμό όπου «χρειάστηκε η οξεία διαφωνία στην κορυφή της εξουσίας σε ένα ζήτημα εξωτερικής πολιτικής της χώρας για να αποσταθεροποιηθεί εκ βάθρων η κοινοβουλευτική δημοκρατία. Ο Διχασμός δεν εξέφραζε βαθύτερες κοινωνικές αντιθέσεις» (σ.

139) κ.λπ. Η άρνηση των «οικονομικοκρατικών» θεωριών από τους συγγραφείς, ελάχιστα εξηγεί απλουστεύσεις αυτού του είδους. Στα διάφορα στάδια της ιστορίας της Φιλικής Εταιρείας με προφανή μάλλον τρόπο περιγράφονται από τις διαθέσιμες πηγές, τόσο οι κοινωνικές ομάδες που πλαισιώνουν την Εταιρεία, όσο και οι συγκεκριμένες «ταξικές» πολιτικές δυνατότητες αυτών, γεγονός που ωθούσε την Φιλική σε διαρκή φυγή προς τα εμπρός, προς την αναζήτηση δηλαδή πρόσθετων κοινωνικών στηριγμάτων. Στον Διχασμό δε, προφανώς δεν είναι για λόγους «διαφωνιών» ως προς την εξωτερική πολιτική που οι επιστρατευμένοι από την «πανεθνική» επιτέλους κυβέρνηση Βενιζέλου την άνοιξη του 1918 αγρότες στασιάζουν ομαδικά σε μία κίνηση που, εκτός από την πολιτική ώθηση των «συλλόγων επιστράτων» είχε χαρακτηριστικά ανοικτής αγροτικής εξέγερσης στην Παλαιά Ελλάδα. Πολύ εύκολα η απόρριψη των κοινωνικών μηχανισμών και σχέσεων- και των οικονομικών συμφερόντων που τις παράγουν- οδηγεί σε μεταφυσικές και αναξιόπιστες ερμηνείες του πολιτικού γίγνεσθαι.

Απουσίες
Θα μπορούσαμε ίσως να αποδώσουμε σε αυτήν την γενική «αποστροφή» για τα κοινωνικά δρώμενα την απουσία σημαντικών για την κατανόηση του νεοελληνικού φαινομένου κεφαλαίων. Στον αναγνώστη του βιβλίου δημιουργείται η εντύπωση ότι το φαινόμενο της μετανάστευσης εντοπίζεται στην υπερπόντια μόνο εκδοχή της, προς τις ΗΠΑ. Η διαρκής μετακίνηση Ελλήνων σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα προς την τότε οθωμανική επικράτεια, την Αίγυπτο, τη Ρουμανία ή τη Ρωσία, απουσιάζει παρά την τεράστια σημασία της για το ελληνικό κράτος και για την πολιτική την οποία αυτό παράγει (σ. 175 κε). Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της πριν το 1912 περιόδου είναι αυτός ο «δυϊκός» χαρακτήρας της ανάπτυξης του ελληνικού αστικού φαινομένου όπου η ελληνική αστική τάξη φαίνεται να αναπτύσσεται με ενίοτε εντυπωσιακά ταχύτερους ρυθμούς στην Σμύρνη, στην Κωνσταντινούπολη, στην Αλεξάνδρεια και αλλού παρά στην τότε ταπεινή Αθήνα. Ετούτη η ιδιαιτερότητα προφανώς αποτελεί τη βάση ερμηνείας πολλών καταστάσεων και πραγμάτων.