Φαινόμενα

Το Εξπρές… των εικόνων

Ο τηλεοπτικός φακός φώτισε το σκοτεινό σημείο: στο πεδίο οργάνωσης που λέγεται φυλακές, το εκσυγχρονισμένο κράτος έχει μείνει πίσω
Oι φωτογραφίες που προβάλλονται από την εκπομπή των Καμπουράκη-Οικονομέα αποκαλύπτουν κελιά φυλακισμένων στενά σαν διαδρόμους, γεμάτα μούχλα και βρώμα. Αφορμή για να αποκτήσουμε θέα οι φιλοθεάμονες στις συνθήκες που θυμίζουν «Το εξπρές του μεσονυχτίου» στάθηκαν οι εξεγέρσεις των κρατουμένων στις φυλακές Κέρκυρας, Αλικαρνασσού, Τρικάλων και Μαλανδρίνου. Κάθε άλλο παρά η πρώτη φορά είναι που συμβαίνει κάτι τέτοιο και που οι τηλεοπτικές κάμερες σπεύδουν να καλύψουν το γεγονός. Απλώς, μετά τη θεαματική συμβολή τους στη διόγκωση των εξεγέρσεων στα σωφρονιστικά ιδρύματα πριν από μία δεκαετία περίπου, κρατούν «αποστάσεις ασφαλείας», αποφεύγουν τις μαραθώνιες συνδέσεις και τα πλάνα δείχνουν μόνον τους αστυνομικούς. Ωστόσο, φυλακισμένοι που επικοινωνούν με τηλεοπτικά στούντιο (Μega) ξεδιπλώνουν ιστορίες εξαθλίωσης. Αδύνατον να ζήσουν άνθρωποι στοιβαγμένοι σε κελιά, στριμωγμένοι σαν ζώα που μεταφέρονται για σφαγή, να κοιμούνται ακόμη και στο πάτωμα με ένα στρώμα μόνο.

Η εικόνα που μεταφέρεται από τις περιγραφές και από όσα κατάφεραν να αποτυπώσουν δυο-τρεις θολές φωτογραφίες – αλλά δεόντως «εύγλωττες»- δεν μπορεί να αφορά φυλακές μιας σύγχρονης δημοκρατικής χώρας, όπου το δικαίωμα του ανθρώπου (στην αξιοπρέπεια τουλάχιστον) δεν καταλύεται, όποια ποινή κι αν του επιβληθεί, για οποιοδήποτε έγκλημα κι αν έχει διαπράξει. Και αυτό γιατί το καθεστώς της φυλακής δεν μπορεί να βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με την κυρίαρχη αξία του πολιτισμού της κοινωνίας στην οποία λειτουργεί: τον σεβασμό στην ανθρώπινη ζωή. Ένα απόσπασμα από υπόμνημα προς το Γενικό Συμβούλιο της Εταιρείας των Φυλακών του 1819, που περιλαμβάνει στο πόνημά του «Επιτήρηση και Τιμωρία» ο Μισέλ Φουκό, μοιάζει να περιγράφει ένα πρόβλημα που θα μπορούσε να αφορά τις σύγχρονες φυλακές, να δημιουργείται μέσα σε αυτές και μόνο λόγω των άθλιων συνθηκών διαβίωσης, χωρίς καν να συντρέχουν οι λόγοι στους οποίους βασίστηκε η μελέτη του 1819: «Το αίσθημα της αδικίας που νιώθει ο φυλακισμένος είναι μία από τις κυριότερες αιτίες που καθιστούν ανυπότακτο τον χαρακτήρα του. Όταν αισθάνεται πως εκτίθεται σε οδύνες που ο νόμος ούτε διέταξε, ούτε καν προέβλεψε, εξοργίζεται ενάντια σε όσα τον περιβάλλουν, σαν δήμιους αντικρύζει όλους τους φορείς της εξουσίας, δεν πιστεύει ότι είναι ένοχος, κατηγορεί γι΄ αυτό την ίδια τη Δικαιοσύνη…». Ένας άνθρωπος που υποχρεώνεται να κοιμάται στο πάτωμα σαν ζώο, που ζει μέσα σε βρώμικα, μουχλιασμένα κελιά, κάθε άλλο παρά το αίσθημα της δικαιοσύνης αποκτά, κάθε άλλο παρά αναμορφώνεται και μαθαίνει εξ αρχής τον σεβασμό σε κανόνες και νόμους. Άλλωστε η ίδια η Πολιτεία δείχνει πρώτη πως τους παραβαίνει.

Το πρόβλημα είναι ότι ο κόσμος της φυλακής, ο κόσμος του εγκλήματος, της παρανομίας, παραμένει στη σκιά μαζί με όλες τις διαστάσεις της σκληρότητας, της ταπείνωσης, της εξαθλίωσης για να βγει στο τηλεοπτικό φως πότε σαν μυθιστορηματικό φόντο ζωής διαφόρων σταρ-παρανόμωνπου έχει κάνει πρωταγωνιστές το μιντιακό θέαμα και τους βγάζει στο σαλονάκι της η Τατιάνα- και πότε σαν «σποτ» από μια «άλλη όχθη» της ζωής, που προβάλλονται στην τηλεοπτική οθόνη με αφορμή μια στιγμή εξέγερσης του κόσμου της φυλακής, η οποία άλλωστε σε αυτό ακριβώς ελπίζει. Να ενταχθεί η εικόνα της φυλακής στη θέα της υπόλοιπης κοινωνίας. Με τη στιγμιαία ακρότητα που υποδηλώνει και απειλή, αλλά έχει πάντα ως αποτέλεσμα την επίδειξη της ετοιμότητας και της ισχύος του οργανωμένου κράτους να την καταστείλει.


Η φυλακή σαν σύμβολο σωφρονισμού

Η καταστολή μιας εξέγερσης φυλακισμένων, ωστόσο, δεν αναιρεί την αδυναμία του ίδιου κράτους να διαμορφώσει την ελάχιστη ανθρωπίνως ανεκτή ποιότητα ζωής εντός των τειχών. Οι εξεγέρσεις των φυλακισμένων κάθε τόσο αντιμετωπίζονται από το μιντιακό σύστημα σαν ευκαιρία για ένα σύντομο επικοινωνιακό τεστ της ποιότητας των δημοκρατικών μας αξιών, το οποίο αναλαμβάνει να ολοκληρώσει με θετικό πρόσημο η τηλεοπτική προβολή των αιτημάτων, που ξεχνιούνται λίγο αργότερα, καθώς η φυλακή επιστρέφει στη σκοτεινή πτυχή του αθέατου.

Μόνο που στην εποχή μας, με την εγκληματικότητα ουδόλως να επηρεάζεται από την ποιότητα, το μέγεθος, τον εκσυγχρονισμό των φυλακών (αντιθέτως αυξάνει), η φυλακή αναδεικνύεται απλώς σε ένα είδος συμβόλου του πεδίου του σωφρονισμού, το οποίο δεν μπορεί να υστερεί στην ανάπτυξη και τον εκσυγχρονισμό του από τα υπόλοιπα πεδία μιας σύγχρονης κοινωνίας και, πολύ περισσότερο, να αποτελεί μία ακόμη «αγορά» για πλήθος υπηρεσιών και προϊόντων (όπως άλλωστε εκτενώς έχει αναλυθεί από τον Φουκό).