Ριχάρδος Γ΄ όπως…Σαντάμ

Στην παράσταση «Ριχάρδος ΙΙΙ» του «Royal Shakespeare Company» που θα δούμε στην Αθήνα, ο κόσμος του Σαίξπηρ μεταφέρεται σε μια αιματοβαμμένη αραβική χώρα, ενώ ο κεντρικός ήρωας παραπέμπει στον Σαντάμ Χουσεΐν
Πότε ένα κλασικό θεατρικό κείμενο μετασχηματίζεται σε σύγχρονο, χωρίς να χάνει τη δυναμική του; Πότε ο μοντερνισμός του ερεθίζει τον σημερινό θεατή, χωρίς εύκολες και επιφανειακές λύσεις; Η αραβική εκδοχή του σαιξπηρικού «Ριχάρδου ΙΙΙ», που θα δούμε στην Αθήνα, απαντάει στα ερωτήματα με ευφυή τρόπο.

Ο Σουλεϊμάν Αλ Μπασάμ έκανε την ευρωπαϊκή θεατρική κοινότητα να στρέψει το βλέμμα της επάνω του, όταν συνέλαβε την ιδέα να μεταφέρει τη σαιξπηρική τραγωδία «Ριχάρδος ΙΙΙ» στην πραγματικότητα της σύγχρονης αραβικής τραγωδίας. Η παράσταση του 34χρονου σκηνοθέτη, που παίχτηκε τον χειμώνα στο «Royal Shakespeare Company», έγινε αμέσως διάσημη. Κι όχι μόνο γιατί το αποτέλεσμα της παράστασης έχει καλλιτεχνικές προδιαγραφές, αλλά και επειδή ο μοντερνισμός του ερεθίζει το ενδιαφέρον του σύγχρονου θεατή, που αναγνωρίζει στη σύγχρονη ιστορική πραγματικότητα ένα σημαντικό έργο του 15ου αιώνα. Η σύλληψη του Βρετανοκουβετιανού σκηνοθέτη μπήγει το μαχαίρι στο κόκαλο. Διασκευάζοντας το σαιξπηρικό κείμενο, κρατάει την πλατφόρμα, τη δράση, τους ήρωες και αλλάζει ριζικά τη φόρμα. Τοποθετεί τη διαφθορά της εποχής σε μια χώρα πλούσια σε αποθέματα πετρελαίου, όπου ένας σφετεριστής της εξουσίας πέτυχε, έστω πρόσκαιρα, να κυριαρχήσει επί πτωμάτων. Ο Ριχάρδος ΙΙΙ, ο δραματικότερος και απεχθέστερος σαιξπηρικός ήρωας στην παράσταση του Σουλεϊμάν Αλ Μπασάμ, όπως τον ερμηνεύει ο Σύρος ηθοποιός Φαγιέζ Καζάκ, είναι ένας αλαζόνας συνωμότης διάβολος, με το χάρισμα και την ευφυία του Σαντάμ Χουσεΐν, χωρίς όμως να κατονομάζεται ούτε αυτός ούτε η χώρα του.

«Ήταν ξεκάθαρο ότι μπαίνοντας στη διαδικασία της έρευνας για το έργο, θα κατευθυνόμουν προς τα εκεί. Κι έτσι, όταν μου ζητήθηκε να ανεβάσω μια αραβική παραγωγή του “Ριχάρδου ΙΙΙ” στο Στράτφορντ (συμπαραγωγή της θεατρικής ομάδας του Σουλεϊμάν Αλ Μπασάμ και του Πολιτιστικού Προγράμματος του Κουβέιτ), μετέφερα το έργο στο αρχετυπικό παρόν της Αραβίας. Είναι ένα μέρος, όπου η θρησκεία χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει τις σφαγές, όπου οι αναπτυσσόμενες νομικές δομές δοκιμάζονται και κάμπτονται ανάλογα με τις διαθέσεις του δικτάτορα, και όπου ένα τραγικό μέλλον μοιάζει αναπόφευκτη συνέπεια του τραγικού παρελθόντος. Η φόρμα με απελευθέρωσε έτσι ώστε να ρίξω μια ματιά στη σύγχρονη αραβική πολιτική κατάσταση μέσα από τον καθρέφτη του Σαίξπηρ», λέει ο σκηνοθέτης στους «Νew Υork Τimes».

Ο κεντρικός ήρωας – στο έργο του Σαίξπηρ ο Ριχάρδος, δούκας του Γκλόστερ- είναι ο εμίρης του Γκλόστερ, ντυμένος ανάλογα, με μια κελεμπία με τις τσέπες γεμάτες δολάρια και κολάρο στον λαιμό. Αντίστοιχα, ο δόλιος Μπάκινχαμ φορά ένα δυτικό κοστούμι και ελέγχει τα κρατικά ΜΜΕ, δίνοντας οδηγίες στον νευρικό τηλεπαρουσιαστή ειδήσεων να παρουσιάσει τις τελευταίες δολοφονίες ως μια θριαμβευτική νίκη της δημοκρατίας. Παράλληλα όμως, στέλνει με email, κρυφά από τον Ριχάρδο, τα νέα στον Αμερικανό πρεσβευτή, δίνοντάς του απόρρητες πληροφορίες. Οι ηθοποιοί τραγουδάνε παραδοσιακά αραβικά τραγούδια, οι γυναίκες πενθούν και φορούν τσαντόρ, ενώ η ανταμοιβή για όσους είναι πιστοί στην εξουσία είναι γη πλούσια σε πετρέλαιο.

Όπως συνηθίζεται στις τραγωδίες του Σαίξπηρ, η παράσταση τελειώνει με τον λόγο του ήρωα, που βρίσκεται σε θέση ισχύος. Στον «Ριχάρδο» είναι ο Ερλ του Ρίτσμοντ, ο μελλοντικός βασιλιάς Ερρίκος VΙΙ, ο οποίος βγαίνει στη σκηνή για να δηλώσει πως τώρα έχει στα χέρια του την εξουσία κι όλα βαίνουν καλώς. Εδώ παρεμβαίνει και πάλι ο σκηνοθέτης, παρουσιάζοντας στο φινάλε την πτώση του Ριχάρδου, έχοντας στο φόντο αμερικανικά στρατεύματα να παρελαύνουν, καθώς τα εσωτερικά προβλήματα της χώρας μετατρέπονται σε διεθνή κρίση με αδύνατη τη λύση τους. Επίσης, ο Ερλ του Ρίτσμοντ, δηλαδή ο μελλοντικός ηγεμόνας, είναι ένας Αμερικανός στρατηγός, που απαγγέλλει στα αγγλικά με την προφορά ενός κατακτητή. Καθώς λέει τις τελευταίες του λέξεις «Αμήν Θεέ μου», με στόχο να καθησυχάσει, παρουσιάζεται από το βάθος της σκηνής μια ομάδα στασιαστών, έτοιμη να πολεμήσει στο όνομα της δικής της θρησκείας, φωνάζοντας: «Ο Αλλάχ είναι μεγάλος».

ΙΝFΟ

Το αθηναϊκό κοινό θα έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει τον «Ριχάρδο ΙΙΙ- Μια αραβική τραγωδία», στο πλαίσιο του Φεστιβάλ «Θέατρο χωρίς όρια», που διοργανώνει η Αττική Πολιτιστική Εταιρεία σε συνεργασία με την Ελληνική Θεαμάτων. Η παράσταση παίζεται στα αραβικά, με ελληνικούς υπέρτιτλους. «Παλλάς», 12 και 13 Μαΐου. Πληροφορίες στο τηλ. 2103213.100

Η πολιτική του ήθους

Ο Σουλεϊμάν Αλ Μπασάμ έχει μεταφράσει το έργο σε σύγχρονα αραβικά, χρησιμοποιώντας πολλούς καθημερινούς ιδιωματισμούς, μερικές φορές μάλιστα, παραφράζοντας ή ξαναγράφοντας ολόκληρα κομμάτια. Για την πολιτική διάσταση, που αποκτά η σαιξπηρική τραγωδία μεταφερμένη στο αραβικό παρόν, λέει: «Το πρωτότυπο κείμενο έχει σημείο εκκίνησης το 1400 και τη διαφθορά της εποχής. Η διαφθορά μπορεί με την πάροδο του χρόνου, να αλλάζει μορφή και ύφος, δεν αλλάζει όμως ήθος. Το ήθος θα έχει πάντα πολιτική διάσταση. Στην παράστασή μας, οι τύραννοι ανεβαίνουν στην εξουσία με τη βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας. Πατάνε επί πτωμάτων. Προδίδουν και προπαγανδίζουν χωρίς ενδοιασμούς, χωρίς ενοχές, με στόχο το προσωπικό συμφέρον. Αλλά οι αθλιότητες μένουν πάντα ατιμώρητες; Αυτή την απορία διατυπώνει ως ελπίδα η παράσταση, με την εμβόλιμη σκηνή των στασιαστών».