Δεν ξεχνώ, αλλά προχωρώ

Ένας Γερμανός στρατιώτης δραπετεύει από τη ρωσική αιχμαλωσία του, ξεπερνά πλήθος από κινδύνους και επιστρέφει στην πατρίδα. Βρίσκει το διαμέρισμα όπου μένει η γυναίκα του, χτυπά το κουδούνι, η πόρτα ανοίγει και… να την, πιο όμορφη και θελκτική παρά ποτέ. Μόνο που δεν τον κοιτάζει με χαρά αλλά με φρίκη. Έχει ένα μωρό στην αγκαλιά, ένα κοριτσάκι στην ποδιά της κι ένας άλλος άντρας την κρατάει από τον ώμο. Η Πηνελόπη του δεν αντιστάθηκε στους μνηστήρες. Γιατί άραγε; Τι θα κάνει τώρα ο στρατιώτης; Μακελειό, όπως ο ομηρικός ήρωας; Όχι. Θα την ορκίσει να μην αποκαλύψει ποτέ ότι γύρισε ζωντανός, και θα φύγει. Όμως αυτή η Οδύσσεια δεν τελειώνει εδώ. Αντίθετα, για τον 60χρονο Γερμανό συγγραφέα Μπέρνχαρντ Σλινκ εδώ αρχίζει το μεγάλο ζήτημα της διαχείρισης του παρελθόντος- προσωπικού και συλλογικού. Ένα ζήτημα που μας αφορά όλους- αρκεί μόνο να σκεφτούμε τη σημερινή επέτειο και τα όσα από την περίοδο της δικτατορίας δεν έχουμε ακόμα συζητήσει (σχετικό και το άρθρο του Λ. Καλλιβρετάκη, σελ. 10-11). Στο καινούργιο του μυθιστόρημα Ο γυρισμός (Εκδ. Κριτική, σε ωραία μετάφραση του Ι. Κοπερτί), ο Σλινκ ξεκινά, λοιπόν, από τον μύθο του Οδυσσέα ως αρχέτυπο όλων των γυρισμών, και πάνω σε έναν καμβά περιπετειών έρωτα και αναζήτησης που διαδραματίζονται από το 1940 έως την 11/9 κεντάει διαφορετικές εκδοχές της παλιννόστησης, κεντρίζοντας εν τέλει τον αναγνώστη να προβληματιστεί και ο ίδιος για το τι κάνει όταν έρχεται αντιμέτωπος με το παρελθόν του. Ποια είναι η ευθύνη του απέναντί του;

Οι κεντρικοί ήρωες του βιβλίου είναι ένας πατέρας και ο παρατημένος γιος του. Ο Οδυσσέας του 20ού αιώνα και ο Οδυσσέας του 21ου αιώνα, στην ηλικία του Σλινκ, με διάφορες Πηνελόπες. Απόφοιτος της Νομικής ο πρώτος, έγραφε πολεμικά άρθρα για τους ναζί, στη συνέχεια προπαγανδιστικά άρθρα για τους κομμουνιστές της Α. Γερμανίας κι έπειτα λαϊκά μυθιστορήματα «προς τέρψη και σωστή ψυχαγωγία», μέχρι που διέφυγε στις ΗΠΑ, άλλαξε το όνομά του και εξελίχθηκε σε διακεκριμένο πολιτικό επιστήμονα που δεν πτοήθηκε ούτε όταν αποκαλύφθηκαν οι άλλες του ταυτότητες. Υπήρξε ανέκαθεν ένας γοητευτικός και επιδέξιος άνδρας, που ήξερε να απαλλάσσει τον εαυτό του από κάθε ευθύνη. Συμμετείχε πάντα στα πράγματα και κατάφερνε πάντα να βγαίνει αλώβητος, μέχρι που έστησε τελικά μια θεωρία η οποία δικαιολογούσε την πορεία του στη ζωή (σας θυμίζουν τίποτα αυτά;). Ο δεύτερος, που είναι και ο αφηγητής, μεγαλώνει με τον μύθο του σκοτωμένου στρατιώτη και προσπαθεί να πλάσει την εικόνα του πατέρα του μέσα από σπαράγματα πληροφοριών. Ο αναγνώστης τον παρακολουθεί στην αναζήτησή του, να ωριμάζει, να προσπαθεί να διαχειριστεί τα αισθήματα, τις αμφιβολίες, τους φόβους του και τα καινούργια ιστορικοπολιτικά δεδομένα, ώσπου με την κατάρρευση του τείχους του Βερολίνου το παζλ ολοκληρώνεται και ανακαλύπτει την αλήθεια. Τι θα κάνει τώρα μ΄ αυτόν τον πατέρα που δεν του αρέσει; Τι θα κάνει μ΄ αυτό το παρελθόν που είναι μελανό; Πώς θα ξαναβρεί τον εαυτό του χωρίς να γίνει απολογητής τους;

Ο Μπέρνχαρντ Σλινκ, καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου, δικαστής και συγγραφέας – μεταξύ άλλων- αστυνομικών ιστοριών, έγινε διάσημος το 1996 με το Διαβάζοντας στη Χάννα (Κριτική), υπέροχο μυθιστόρημα που μέσα από την ερωτική μύηση ενός εφήβου πραγματευόταν τη διαχείριση του ναζιστικού παρελθόντος από τις μεταπολεμικές γενιές των Γερμανών. Σήμερα όμως ανοίγεται πέρα από το συγκεκριμένο τραύμα και τη γερμανική περίπτωση, λαμβάνοντας υπόψη του ότι η συζήτηση για το παρελθόν έχει πάρει νέα τροπή με τη διάδοση των σύγχρονων σχετικιστικών και αναθεωρητικών προσεγγίσεων της Ιστορίας. Το γνωρίζουμε και στην Ελλάδα από την πρόσφατη πολεμική για τη βία στον Εμφύλιο, το ξαναείδαμε στα δυτικοευρωπαϊκά ΜΜΕ μετά τις αποκαλύψεις του Γκύντερ Γκρας ή τις δηλώσεις του ιστορικού Ντέιβιντ Ίρβινγκ, το υπαινίσσεται και η αναζωπύρωση στην Αμερική του ενδιαφέροντος για τις αποδομιστικές θεωρίες του Πωλ Ντε Μαν. Γι΄ αυτό και με τον Γυρισμό ο Σλινκ ξαναβάζει αριστοτεχνικά στο τραπέζι τα θέματα της πίστης και της προδοσίας, του δίκαιου και του άδικου, της αλήθειας και του ψέματος, του καλού και του κακού ή της ελεύθερης βούλησης, προκαλώντας τον αναγνώστη με πιο πονηρά ερωτήματα:

Έχουν σημασία τα γεγονότα του παρελθόντος ή μόνο το πώς τα βλέπουμε εμείς τώρα; Έχουμε υποχρέωση να διαλύσουμε την πλάνη των γύρω μας ή μήπως, από τη στιγμή που δεν ευθυνόμαστε γι΄ αυτήν, μπορούμε να τους αφήσουμε στο σκοτάδι; Είναι πράγματι χρήσιμο το Κακό όσο το Καλό; κ.ο.κ. Κι όλα αυτά, για να καταδείξει στο τέλος τις παγίδες του αναθεωρητισμού και να προτείνει άλλη απάντηση στα φαντάσματα του παρελθόντος. Ο δικός του Οδυσσέας του 21ου αιώνα δεν προχωρά σε μνηστηροκτονία, αλλά ούτε και συμφιλιώνεται με τους μνηστήρες. Αντιμετωπίζει κατάματα τον πατέρα του, καταγράφει τα γεγονότα της ζωής του διασώζοντας τη μνήμη τους και προχωρά μπροστά, γυρίζοντας την πλάτη στις προδοσίες του. Τρομερά επίκαιρο.