Ραβέλ όπως κρίση

Φανταστείτε ένα μυθιστόρημα με κεντρικό χαρακτήρα έναν φημισμένο συνθέτη με το όνομα Ραβέλ. Τα χαρακτηριστικά του, το μικρόσωμο σουλούπι του, η παροιμιώδης κομψότητά του, οι τυραννικές αϋπνίες του, η παγερή ευγένειά του, η θητεία του στα μηχανοκίνητα στην πρώτη γραμμή του πυρός κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η αδεξιότητά του όταν ερμήνευε τα κομμάτια του στο πιάνο, το σκληρό τέλος του με τον σταδιακό εκφυλισμό του εγκεφάλου του, παραπέμπουν στον ιδιοφυή Γάλλο Μορίς Ραβέλ, διάδοχο του Ντεμπισί, ανταγωνιστή του Στραβίνσκι, σύγχρονο του Μπάρτοκ και του Γκέρσουιν. Όμως δεν πρόκειται για μια μυθιστορηματική βιογραφία του, δεν πρόκειται ούτε για ιστορικό μυθιστόρημα γύρω απ΄ αυτόν. Ο πρωτότυπος Γάλλος συγγραφέας Ζαν Εσ(ε)νόζ θέλει να μιλήσει για την «εξαφάνιση» ή, αν θέλετε, την… αποσύνθεση μιας διασημότητας. Στο Ραβέλ (Πόλις) λοιπόν, εστιάζει στα δέκα τελευταία χρόνια του συνθέτη (1928-1937), όταν βρισκόταν στο απόγειο της φήμης του μετά την τουρνέ του στη Β. Αμερική και την παρουσίαση του περίφημου «Μπολερό», και τον παρακολουθεί να εξαντλείται ως φυσική, κοινωνική και δημιουργική παρουσία, να μεταμορφώνεται σε φάντασμα του εαυτού του, και να έρχεται αντιμέτωπος με το κενό. Η μαστοριά του Εσ(ε)νόζ βρίσκεται στο ότι επινοεί έναν χαρακτήρα μένοντας πιστός στο πνεύμα όπως- το συχνότερο- και στο γράμμα πραγματολογικών λεπτομερειών της ζωής ενός ιστορικού προσώπου. Αρνείται μάλιστα να βάλει αυθαίρετα στο στόμα του ήρωά του υποτιθέμενες απόψεις του υπαρκτού προτύπου του, αλλά κτίζει την ελεύθερη παραλλαγή στη ζωή του εναλλάσσοντας το πρόσωπο της αφήγησης ή διάφορες μορφές λόγου ( πλάγιος λόγος, εσωτερικός μονόλογος) και παίζοντας με ουδέτερες φετιχιστικές περιγραφές- στυλ που αποδίδει εξαίρετα ο μεταφραστής του Αχιλλέας Κυριακίδης. Ο αναγνώστης μεταφέρεται στην εποχή της αμερικανικής ποτοαπαγόρευσης, όταν ανατέλλει η τζαζ και στην Ευρώπη μεσουρανούν οι σουρεαλιστές, όταν ο Φόκνερ και ο Κόνραντ σημαδεύουν τη λογοτεχνία και η πνευματική ζωή εκρήγνυται στο Παρίσι. Εκεί ο Ραβέλ αισθάνεται ότι η αίγλη τού προκαλεί ίλιγγο, παθαίνει κρίσεις αποθάρρυνσης και απελπισίας, αναζητά ένα σχέδιο από το οποίο να αρπαχτεί, νιώθει το αίσθημα της μοναξιάς «να του σφίγγει το λαιμό πιο οδυνηρά από τον κόμπο της πουά γραβάτας του». Και το χειρότερο, τον αφήνει άναυδο η απίστευτη επιτυχία που γνωρίζει το «Μπολερό» του: αυτή η αλυσιδωτή, επαναληπτική απαισιόδοξη φράση που «είναι άδεια από μουσική».

Μας ελκύουν συνήθως οι πληθωρικοί, μαχητικοί συγγραφείς, που κρατάνε παντιέρα και στριμώχνουν την εποχή τους σε τσιτάτα. Ο Ζαν Εσ(ε)νόζ βραβευμένος το 1999 με το κορυφαίο γαλλικό βραβείο Γκονκούρ για το Φεύγω (Πόλις), γνωστός στην Ελλάδα από πέντε βιβλία του, σε κερδίζει από τον αντίθετο δρόμο. Ο κόσμος του δεν είναι κτισμένος σε κόντρα με την τρέχουσα καθημερινότητα, ούτε στο περιθώριό της, αλλά αναπτύσσεται ανάμεσα στις γραμμές της, ανασαίνει με τις σιωπές της, χρωματίζεται με την ειρωνεία της. Λογοτεχνικά του είδωλα ο Φλομπέρ, ο Ναμπόκοφ, ο Μανσέτ και ο Κενό, εμμονές του η κίνηση, η εξαφάνιση και η σύγχυση ταυτότητας, όπλα του η ανάλαφρη, ευκίνητη, επινοητική γλώσσα, το λογικό παράλογο ή το σκώμμα, στόχος του η κριτική στις σύγχρονες αντιλήψεις μέσα από το παράξενο ή το ευτράπελο- τα λέει ωραία ο Κυριακίδης στο επίμετρό του. Πλησιάζοντάς τον ωστόσο, βλέπει κανείς έναν αγαπημένο της Κριτικής, του Κοινού και των Θεωρητικών της λογοτεχνίας που επιμένει διακριτικά εκτός των λογοτεχνικών κυκλωμάτων. Μια ευγενική και παιγνιώδη φύση που χρησιμοποιεί την ειρωνεία ως ασπίδα, έναν 60άρη που μοιάζει με Σκανδιναβό πιλότο. Όλα του θυμίζουν λίγο τον Ραβέλ του, ιδίως εκεί που επιμένει ότι η έμπνευση δεν έρχεται με επιφοίτηση αλλά πάνω στο πιάνο,… ή στο χαρτί. Όπως και εκεί που αναρωτιέται μήπως η επιτυχία του βασίζεται σε παρεξήγηση. Όμως θα ήταν πολύ εύκολο να δούμε στον Ραβέλ μια αυτοπροσωπογραφία του συγγραφέα του. Η μαστοριά του Εσ(ε)νόζ είναι ότι ο ήρωάς του αντικατοπτρίζει γενικότερες ανησυχίες.

Γιατί όμως ο Ραβέλ, όταν μάλιστα πρόκειται για μια τόσο ριζικά αντιρομαντική φιγούρα; Μα διότι όλα μοιάζουν να πηγαίνουν τέλεια γι΄ αυτόν, όμως αυτός νιώθει βαθιά μόνος, εύθραυστος, τρωτός, και καμία εκδήλωση θαυμασμού δεν διαλύει την πλήξη του. Παρακολουθεί την ίδια του την πτώση και την επιδείνωση της κατάστασής του μετά το ατύχημα που είχε, με την πνιγηρή αίσθηση ότι δεν έχει πει τίποτα απ΄ όλα όσα ήθελε να πει. Ψυχραίνεται με τον Τοσκανίνι που διευθύνει το «Μπολερό» με πιο γρήγορο τέμπο, τσακώνεται με τον μονόχειρα πιανίστα Πάουλ Βιτγκενστάιν, αδελφό του φιλόσοφου, για την εκτέλεση του έργου για αριστερόχειρα που τού έγραψε, αλλά στην πραγματικότητα άλλο τον τρώει: η αγωνία του δημιουργού μπροστά στο ενδεχόμενο να μη μπορεί να ανανεωθεί. Θέμα οικουμενικό, σε μια εποχή σαν τη δική μας που η τέχνη μηρυκάζει τις κατακτήσεις της.