Υπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Μια ταυτότητα γεμάτη περιέργεια

Η συζήτηση για τις χριστιανικές ρίζες της Ευρώπης επανέρχεται. Λίγο η οικονομική κρίση, λίγο οι γαλλικές εκλογές και το θέμα των μεταναστών, λίγο το θέμα της (μη) ένταξης της Τουρκίας στην Ε.Ε., λίγο ο ισλαμικός φονταμενταλισμός, λίγο τούτος εδώ ο Πάπας που καθώς φαίνεται έχει κάνει σημαία του το σύνθημα «πίσω ολοταχώς!». Κοντολογίς, η Ευρώπη ψάχνει τις ρίζες της. «Και ποιες είναι αυτές;» αναρωτιέται ο Ουμπέρτο Έκο στο ιταλικό περιοδικό «L΄Εspresso». Ο ίδιος είχε τοποθετηθεί σχετικά με το θέμα πριν από τέσσερα χρόνια. Βλέποντας όμως τα πράγματα πώς έχουν πρέπει να το ξανακάνει. Ας ξεκινήσουμε από μια παραδοχή, γράφει ο Έκο: οι ρίζες της Ευρώπης δεν είναι μονάχα χριστιανικές αλλά ιουδαιοχριστιανικές. Εκτός του ότι ο Ιησούς δεν ήταν Βίκινγκ, η Βίβλος έπαιξε κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Επομένως, δεν είναι άσχημη ιδέα η Βίβλος να διδαχθεί στα σχολεία. Γιατί να διδάσκονται τα παιδιά τον Κάτουλο και όχι τον Ιερεμία, τον Πρίαμο και όχι τον Σολομώντα; Εκτός από ιουδαιοχριστιανικές, οι ρίζες της Ευρώπης είναι και ελληνορωμαϊκές.

Έχουμε συνηθίσει να προβάλλουμε μόνο τις χριστιανικές ενώ με τις ελληνορωμαϊκές ρίζες αφήνουμε να ασχολούνται κάποιοι ανώνυμοι καθηγητές Λυκείου.

Παρ΄ όλα αυτά, οι χριστιανικές και ελληνορωμαϊκές ρίζες δεν είναι μονοπώλιο της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Υπάρχουν χριστιανοί από την Λατινική Αμερική μέχρι την Αυστραλία. Όσο για τις ελληνορωμαϊκές ρίζες, αυτές ενέπνευσαν τους πατέρες της αμερικανικής επανάστασης. Αρκεί να κάνεις μια βόλτα στην Ουάσιγκτον για να δεις την αρχαιοελληνική και ιταλική αρχιτεκτονική των κυβερνητικών κτιρίων. (Ειρήσθω εν παρόδω: οι Έλληνες και οι Ιταλοί μετανάστες στην Αμερική, στις αρχές του περασμένου αιώνα, θεωρούνταν «βάρβαροι» από τους Αγγλοσάξονες ρατσιστές. Ένα άλλο στοιχείο που δείχνει και πόσο ανιστόρητοι είναι οι ρατσιστές). Ποια είναι τότε η διαφορά του ευρωπαϊκού πολιτισμού από τους άλλους συγγενικούς, μη ευρωπαϊκούς πολιτισμούς; Μήπως είναι η συμπαρουσία διαφορετικών γλωσσών και πολιτισμών (όπου δεν αποκλείεται το Ισλάμ): πράγμα που απουσιάζει από τους άλλους χριστιανικούς μη ευρωπαϊκούς πολιτισμούς; Η πληθώρα διαφορετικών γλωσσών και πολιτισμών στάθηκε κάποτε η αιτία για μεγάλες σφαγές στην Ευρώπη. Σήμερα, με την Ε.Ε., πάνω σε αυτό συγκροτείται ένα όραμα συνύπαρξης και αμοιβαίου σεβασμού. Δεν ξέρουμε πώς και πού θα καταλήξει βέβαια, αλλά το όραμα συμπλήρωσε ήδη πενήντα χρόνια ζωής πριν από μερικές εβδομάδες.

Υπάρχει όμως και κάτι άλλο. Κάτι που καθιστά την ευρωπαϊκή κουλτούρα διαφορετική από τις άλλες: η περιέργεια για τις ξένες κουλτούρες. Η περιέργεια για τον Άλλον, για τον ξένο. Δεν μιλάμε για την τουριστική ή την αποικιοκρατική, αλλά για την υπαρξιακή και την επιστημονική περιέργεια. Την περιέργεια που έσπρωξε τον Μάρκο Πόλο στα μακρινά ταξίδια του. Είναι μάλλον αυτή που αποτελεί την κύρια διαφορά του ευρωπαϊκού πολιτισμού και από τον συγγενή βορειοαμερικανικό πολιτισμό. Εάν ο Έκο έχει δίκαιο, τότε σκέφτομαι ότι η πρόσφατη ταινία του Κλιντ Ίστγουντ, «Γράμματα από το Ίβο Τζίμα», αν και ασχολείται με Αμερικανούς και Ιάπωνες, μάλλον πρέπει να θεωρείται μια κατ΄ εξοχήν ευρωπαϊκή ταινία. Ο Ίστγουντ ανατρέπει τα πάντα και καταφέρνει να αφηγείται τον πόλεμο με τα μάτια των άλλων, των χθεσινών «εχθρών». Όπως ο Μοντεσκιέ, που πριν από τρεις αιώνες κατάφερε να δει το δικό του Παρίσι, με τα μάτια δυο μουσουλμάνων από την Περσία. Το να δεις τον εαυτό σου με τα μάτια του Άλλου δεν είναι ένα ανώδυνο «παιχνίδι». Είναι ένα παιχνίδι για γερά νεύρα: το παιχνίδι της γνώσης και της αυτογνωσίας. Άλλα όποιος δεν «πάσχει» από την περιέργεια για τον Άλλον, δεν τον ενδιαφέρει και ούτε αντέχει σε ένα τέτοιο δύσκολο παιχνίδι…