Ένας Μήτσος, δύο Λέοντες

Αμινάτα Ντιαρά. Γεννήθηκε το 2003 και είναι η τελευταία εγγονή, έκτης γενεάς, του Λέοντα Τολστόι. Οι απόγονοι του συγγραφέα της Άννας Καρένινα φτάνουν τους 327 και ποικίλλουν τόσο όσο και τα έργα του. Μεταξύ τους μάλιστα, τρεις μοιάζουν δικοί μας, οι Αμερικανοί Σαραντινάκηδες εντοπισμένοι το 1970-90, αλλά υπάρχουν και Καναδοί, Ελβετοί, Γάλλοι, Άγγλοι, πολλοί Σουηδοί ή Ιταλοί- αφού εκεί κατέφυγε μετά την Επανάσταση η μεγάλη κόρη του Τατιάνα- και φυσικά Ρώσοι όπως ο τρισέγγονός του, ακαδημαϊκός καθηγητής Σλαβολογίας Νικήτα Ιλίτς, που είχε φιλοξενηθεί στην Αθήνα από την ελληνίστρια Σόνια Ιλίνσκαγια και τον άντρα της τον Μήτσο Αλεξανδρόπουλο. Σε τούτον τον ακάματο, 82χρονο σήμερα, εργάτη των γραμμάτων χρωστάμε ένα ολοζώντανο ψυχογράφημα του ανθρώπου και του συγγραφέα Τολστόι, που κυκλοφόρησε πρόσφατα ( O Τολστόι, Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα). Ένα σύνθετο βιβλίο 700 σελίδων που δεν ανατρέπει μεν όσα γνωρίζουμε, αλλά διεισδύοντας στο βάθος της προσωπικότητάς του φωτίζει την πνευματική του διαμόρφωση και εστιάζει στα ζητήματα εκείνα που είναι επίκαιρα και τον φέρνουν πιο κοντά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Όπως ειδικότερα, το ζήτημα της «πρακτικής» θρησκείας- που δεν ήταν μόνο ηθική διδασκαλία- την οποία θέλησε να θεμελιώσει μακριά από δόγματα και μυστήρια και η οποία στοίχειωσε τα 30 τελευταία χρόνια της ζωής του (1880-1910). Επίσης το ζήτημα της λαϊκής θητείας του με τα 70 σχολεία που ίδρυσε αυτός, ένας κόμης, προσλαμβάνοντας ως δασκάλους φοιτητές αποκλεισμένους από τα Πανεπιστήμια για τη συμμετοχή τους σε συλλαλητήρια. Φυσικά το ζήτημα της ριζικής κοινωνικής ανατροπής και της Επανάστασης που την είχε προβλέψει (και με τον τρόπο του ευλογήσει), αλλά την ήθελε απαλλαγμένη από τη βία και συντονισμένη με ένα ηθικό ξύπνημα του λαού. Και βέβαια το ζήτημα του διαλόγου της λογοτεχνίας με τη ζωή, στο οποίο επέμενε και ξεχώρισε. Ο Αλεξανδρόπουλος δεν επιλέγει μια αβανταδόρικη προσέγγιση του Τολστόι μέσα από τις περίφημες αντιφάσεις του, αλλά σκαλίζει για να βρει το νήμα που συνδέει τα περιστατικά του βίου του, τις μεταπτώσεις της διάθεσής του, τα πιστεύω του και τη γέννηση των έργων του. Και εμπλουτίζει την αφήγησή του με πλήθος αποσπάσματα από τα ημερολόγια του συγγραφέα (13 τόμοι από τους 90 των Απάντων του)

αλλά και των γύρω του- μεταφρασμένα όλα από τον ίδιον! Έτσι η βιογραφία του Τολστόι γίνεται και αυτοβιογραφία του, και ο αναγνώστης σαν να «ακούει» τη φωνή του, με τον Αλεξανδρόπουλο να του επισημαίνει τα διάφορα «κλειδιά» της.

«Βιογραφικές μυθιστορίες» και όχι μυθιστορηματικές βιογραφίες.

Έτσι αποκαλεί ο Αλεξανδρόπουλος τα πορτρέτα που άρχισε να συνθέτει από το 1980: Γκόρκι, Τσέχωφ, Ντοστογιέφσκι, Γκέρτσεν, Μαγιακόφσκι (Ελληνικά Γράμματα) και ο Τολστόι . Απ΄ όλους τους αγαπημένους του Ρώσους είναι αυτός με τον οποίο έχει τις μεγαλύτερες εκλεκτικές συγγένειες, πράγμα που φάνηκε ίσως και το 1996 από τη μελέτη του Ο Τολστόι,ο Σαίξπηρ και οι Τρελοί. Τον εκφράζει η λογοτεχνική ανησυχία του Τολστόι, το ηθικό κριτήριο είναι και γι΄ αυτόν θεμελιώδες, κι ο δικός του τρόπος ζωής είναι ασκητικός, και η δική του στάση στα ζητήματα της εποχής του ανυποχώρητη, μακριά από συμβιβασμούς. Είναι ένας αιρετικός της Αριστεράς που έζησε από το 1949 έως το 1975 πολιτικός πρόσφυγας στη Ρουμανία και στην ΕΣΣΔ, εμφανίστηκε στα γράμματα το 1954, έγινε γνωστός με το αντιστασιακό «από τα μέσα» μυθιστόρημα Νύχτες και Αυγές (1961-63), με τις μεταφράσεις και τις βιογραφίες του, και είδε τη δουλειά του να αποσιωπάται από το επίσημο ΚΚΕ αλλά να αναγνωρίζεται το 2001 από την Πολιτεία, με το Μεγάλο Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας. Αυτό που τον απασχολούσε ανέκαθεν ήταν οι άνθρωποι που μηδενίστηκαν μπλοκαρισμένοι στον παραλογισμό, στην αδικία και στην ανοησία των κοινωνικοπολιτικών μηχανισμών, χαρακτηριστικό και στο πλέον πρόσφατο μυθιστόρημά του, Στο όριο (2003), με θέμα την περιπέτεια των οραμάτων μας.«Όλη του τη ζωή» γράφει για τον Τολστόι, «την πέρασε σε αδιάκοπη μονομαχία με τον εαυτό του, με όλες τις δυνάμεις που τον ωθούσαν σε άλλη κατεύθυνση από εκείνη που του υπαγόρευε το ηθικό του συναίσθημα».

Η «προσέγγιση Αλεξανδρόπουλου» έχει κάτι ιδιαίτερο και γοητευτικό. Όταν λ.χ. αναφέρεται στον κοινωνικό αναβρασμό του 1905 που έσπρωξε τον Τολστόι να γράψει επιστολή στους «Τάιμς» («χτίζουν χωρίς ασβέστη και τσιμέντο»), αντιπαραβάλλει τις αντίθετες απόψεις του Γκόρκι φωτίζοντας τα διλήμματα των καιρών. Όταν μιλά για το Πόλεμος και Ειρήνη δεν φορτώνει το σχετικό κεφάλαιο με θεωρητικές αναλύσεις αλλά αναβιώνει τόσο το κλίμα και τα πρόσωπα που το ενέπνευσαν όσο και τον αντίκτυπό του. Ο τόνος του είναι κουβεντιαστός, η γλώσσα του προφορική αλλά καλλιεργημένη και πλούσια, η ματιά του συγκριτική, με χρονολογικά άλματα, παρακολουθεί τη μετεξέλιξη κάθε σχέσης, κατάστασης ή ιδέας. Έτσι η βιογραφία του Τολστόι αναπτύσσεται σαν θέατρο δωματίου και ταυτόχρονα σαν τοιχογραφία εποχής. Για αμύητους και μυημένους!