Ρivot or not Ρivot?

Να δω Πιβό ή να μη δω; Μια μεγάλη συζήτηση εξελίσσεται υπέρ ή κατά των έξι εκπομπών που παρήγγειλε η ΕΤ1 στον αποτελεσματικότερο και πλέον επιτυχημένο διεθνώς, πρεσβευτή του βιβλίου στην τηλεόραση: τον Γάλλο Μπερνάρ Πιβό. Τον άνθρωπο που από το 1975 ώς το 2001, με τις εκπομπές του Αpostrophes και Βouillon de la culture, απέδειξε ότι μπορείς να εκτοξεύσεις την ακροαματικότητα, καλώντας στο πλατό συγγραφείς. Υπάρχει βέβαια ένα παράδοξο στην ελληνική εκδοχή τους: Έλληνες συγγραφείς μιλούν μαζί του στα γαλλικά και η συζήτησή τους περνά υποτιτλισμένη στο κρατικό κανάλι (Δευτ. 9 μ.μ.). «Απαράδεκτο», ωρύονται οι πολέμιοί του. Αλλά και ο Τζούλιαν Μπαρνς ή ο Ουίλιαμ Μπόυντ συνομίλησαν μαζί του στα γαλλικά χωρίς να αισθανθεί το σινάφι τους θιγμένο, ενώ αμερικανικό κανάλι αγόρασε όλες τις (γαλλόφωνες) εκπομπές του.

Μήπως λοιπόν στην Ενωμένη Ευρώπη των ίσων ευκαιριών είναι δείγμα τριτοκοσμικού συμπλέγματος και επαρχιωτισμού να καταδικάζει κανείς μια ξενόγλωσση εκπομπή με Έλληνες; «Γιατί όμως να κάνουμε εισαγωγή μιας βεντέτας», επιμένουν. Μα και το Μουσείο της Ακρόπολης, Ελβετός το κτίζει! Κι ο Καλατράβα έλαμψε στο Ολυμπιακό Στάδιο… «Το μοντέλο Πιβό είναι παρωχημένο», λένε άλλοι. Δεν ξεπεράστηκε όμως ποτέ, και γι΄ αυτό ίσως θα μπορέσει να λειτουργήσει σαν λοκομοτίβα για ένα τολμηρότερο άνοιγμα της τηλεόρασης στους συγγραφείς. «Τα κριτήρια επιλογής των συγγραφέων (σ.σ.: να είναι κατ΄ αρχήν γαλλόφωνοι) είναι σαθρά», συνεχίζουν οι ξινοί. Τι εννοούν δηλαδή; Ότι ο Θεοδωρόπουλος, ο Μάρκαρης, ο Στάικος, ο Αλεξάκης, η Σωτηροπούλου ή ο Ερίκ-Εμμανουέλ Σμιτ είναι κακοί ή αδιάφοροι; Ή μήπως θα ήθελαν να γίνει η επιλογή από μια Επιτροπή του υπουργείου Πολιτισμού; Φυσικά μεταξύ των συγγραφέων που έχουν μεταφραστεί πρόσφατα στα γαλλικά (ο πολιτισμικός διάλογος ήταν ζητούμενο) υπήρχαν κι άλλοι. Το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου και η δραστήρια διευθύντριά του Κατρίν Βελισσάρη που έπαιξαν ρόλο συμβούλου, πρότειναν και τον Κούρτοβικ, την Τριανταφύλλου, τον Παναγιωτόπουλο, τη Ζατέλη κ.ά. αλλά ο οικοδεσπότης κατέληξε σε άλλη λογοτεχνική ποικιλία. «Η εκπομπή του Πιβό ίσως να κάνει καλό στο βιβλίο, όμως σκοτώνει τη λογοτεχνία», αντεπιτίθενται οι σοβαρότεροι. Αυτή μάλιστα. Είναι πράγματι μια ουσιαστική ένσταση διότι η εμπειρία της γραφής ή της ανάγνωσης, η βάσανος και η απόλαυση, δεν αποδίδονται με τα λόγια στο πλατό. Τουλάχιστον λοιπόν να ανοίξει ένα παράθυρο, να ακουστούν ενδιαφέρουσες απόψεις, να μεταδοθεί ένας ενθουσιασμός.

Πάνω σ΄ αυτά θα κριθεί ο Πιβό αλλά και η άλλη φιλόδοξη σειρά με τις συνεντεύξεις δέκα διάσημων ξένων συγγραφέων που είχε τη γενναιότητα να προγραμματίσει η ΕΡΤ.

Ποιο είναι το μυστικό του Πιβό; Πήρα μέρος στην εκπομπή του με τον Πέτρο Μάρκαρη και ο δημοσιογραφικός μου εαυτός εντυπωσιάστηκε. Πρώτον, ο Πιβό εμφανίζεται με έναν αέρα καθησυχαστικής αφέλειας, σαν άνθρωπος της διπλανής πόρτας και όχι σαν αυθεντία που αυτοπροβάλλεται, είναι όμως επαγγελματίας μέχρι το κόκαλο. Οι σημειώσεις του ξεχειλίζουν από τα βιβλία που παρουσιάζει, και φτιάχνει ένα «σενάριο» με τα θέματα που θέλει να θίξει, περασμένα σε καρτέλες. Δεύτερον, εστιάζει περισσότερο στο βιβλίο παρά στην προσωπικότητα του συγγραφέα, αποφεύγει την πολιτική εμβάθυνση και βάζει τον θεατή στο παιχνίδι, περιγράφοντάς του τα βασικά σημεία της εκάστοτε αφήγησης. Χάνονται έτσι κάποιες βασικές πτυχές του έργου, αλλά αγκιστρώνεται το κοινό. Με τον Μάρκαρη λ.χ. δεν συζητά ούτε για την Τουρκία ούτε για τον Αγγελόπουλο παρ΄ όλο που θα ήταν αβανταδόρικο, αλλά για την ψυχική του συγγένεια με τον αστυνόμο Χαρίτο ή για την Αθήνα πριν την Ολυμπιάδα όπως αποτυπώνεται στο Ο Τσε αυτοκτόνησε (Γαβριηλίδης). Και ρωτά τον προσκεκλημένο του, Κώστα Γαβρά, αν θα μπορούσε να μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη ένα τέτοιο μυθιστόρημα με τόσες αναφορές στην πρόσφατη ελληνική ιστορία. Τρίτον, συλλαμβάνει και αναδεικνύει λεπτομέρειες με τις οποίες γαργαλάει την προσοχή του θεατή, προκειμένου από εκεί να περάσει σε γενικότερα θέματα του βιβλίου. Σχολιάζει λ.χ. το χούι του Χαρίτου με το Λεξικό του Δημητράκου και προκαλεί τη μεταφράστρια του Μάρκαρη, Καρολίν Νικολά, να εξηγήσει γιατί το παραλληλίζει με το γαλλικό λεξικό Μπαϊγύ. Το αποτέλεσμα όλων αυτών δεν είναι ένα ολοκληρωμένο πορτρέτο του συγγραφέα ούτε μια ουσιαστική προσέγγιση του βιβλίου του, αλλά η προβολή κάποιων ψηφίδων που όμως ερεθίζουν τελικά τον θεατή, χωρίς να τον βαραίνουν. Δεν είναι και λίγο. Έχει προοπτικές μια τέτοια τηλε-πρωτοβουλία; Τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, η σχέση συγγραφέων και «κουτιού» είναι πονεμένη αλλά όχι καταδικασμένη. Για να πετύχει χρειάζεται στήριξη. Δεν αρκεί όμως η πρώτη ύλη να έχει αρετές, ή να είναι «πιο κινηματογραφική» η προσέγγιση. Χρειάζεται συνέχεια και συνέπεια σ΄ αυτού του είδους τις εκπομπές ώστε να ξανακαλλιεργηθεί η ατμόσφαιρα του λογοτεχνικού καφενείου και η παράδοση του πνευματικού διαλόγου στον θεατή. Και τότε θα φανεί πόσο σημαντικό συμβολικό κεφάλαιο κουβαλούν. Η ΕΡΤ σήκωσε λοιπόν το γάντι, και έκανε νομίζω καλά.