Η τέχνη των δρόμων

ΕΠΙ ΤΗΣ ΒΟΥΛΙΑΓΜΕΝΗΣ, στο ύψος της Αργυρούπολης, λίγο μετά τα «Πράκτικερ». Το πρόσωπο ενός εφήβου ζωγραφισμένο σ΄ έναν τοίχο και δίπλα η επιγραφή: «Βασιλάκη μας λείπεις…». Αφιερωμένο, εικάζω, από κάποια παρέα στον φίλο τους που έφυγε νωρίς. Ίσως να σκοτώθηκε σε αυτοκινητικό δυστύχημα. Τώρα, εκείνος παρατηρεί με μελαγχολικό βλέμμα τα χιλιάδες αυτοκίνητα που διασχίζουν αδιάφορα και αγχωμένα τη λεωφόρο. Ένα από τα πιο συγκινητικά graffiti που έχω δει τελευταία στην Αθήνα.

Δεν είμαι ειδικός στα graffiti. Δεν αποπειράθηκα ποτέ να «σκάσω» ούτε ένα tag πάνω σε κάποιον τοίχο. Πρώτον, γιατί ζωγραφίζω απαίσια και δεύτερον, γιατί πάσχω από αστυνομοφοβία. Μ΄ αρέσουν όμως τα graffiti. Ίσως επειδή μεγάλωσα υπό ένα καθεστώς όπου οι τοίχοι ήταν εντελώς «άσπιλοι» ή εμπεριείχαν ηλίθιες επιγραφές του τύπου «Αγαπάμε το Κόμμα σαν τη μητέρα μας». Στα καθεστώτα του «πρώην υπαρκτού» οι αντικαθεστωτικές επιγραφές και τα graffiti απαγορεύονταν αυστηρά. Η πιο συμβολική εικόνα είναι εκείνη του Τείχους του Βερολίνου. Γεμάτο graffiti στη δυτική πλευρά, κάτασπρο στην ανατολική: για να μπορούν οι φύλακες να διακρίνουν καθαρά κάθε σκιά που θα προσπαθούσε να αποδράσει από τον «σοσιαλιστικό παράδεισο». Και μόνο αυτή η εικόνα αρκεί για να καταλάβει κανείς γιατί κατέρρευσαν τα καθεστώτα του «υπαρκτού»…

Τα graffiti λοιπόν. Η τέχνη των δρόμων. Από την αρχαιότητα οι πόλεις καλύπτονταν από δύο είδη επιγραφών: τις επίσημες και τις εναλλακτικές. Οι πρώτες καταλαμβάνουν τις προσόψεις των μνημείων, τα κτίρια, τα αετώματα. Προειδοποιούν, υπόσχονται, εξευτελίζουν, κολακεύουν, απαγορεύουν. Τέτοιες επιγραφές βρίσκεις σήμερα με τη σέσουλα στην Τεχεράνη, την Τρίπολη, την Πιονγιάνγκ, την Αβάνα… Στις υπόλοιπες χώρες, τη θέση των επίσημων επιγραφών την έχουν καταλάβει οι διαφημίσεις: «Αuto emocion», «Dolce &

Η πιο συμβολική εικόνα είναι εκείνη του Τείχους του Βερολίνου. Γεμάτο graffiti στη δυτική πλευρά, κάτασπρο στην ανατολική

Gabanna», «στεγαστικά δάνεια». Οι εναλλακτικές επιγραφές χαράσσονταν και χαράσσονται κρυφά: με καρφιά, μαρκαδόρους, μπογιά, spray. Σχεδόν πάντα πρόκειται για επιγραφές ενάντια στο ρεύμα, παραβατικές. Τα όνειρα, οι φαντασιώσεις, η ηλιθιότητα μιας πόλης βρίσκονται στους τοίχους της.

Και οι τοίχοι της Αθήνας, όπως πολλών άλλων μεγαλουπόλεων, έχουν γίνει από καιρό το «προικώο» μιας μητροπολιτικής φυλής: των writer. Είναι οι καθαρόαιμοι δράστες των graffiti. Τα graffiti, μου λέει ένας από αυτούς, ο Εricman, συνδέονται με τον βομβαρδισμό των εικόνων της μεγαλούπολης. Ως αντανάκλαση και ως αντίδραση θέλεις και εσύ να βομβαρδίσεις τους άλλους με μια δική σου εικόνα. Είναι ένα είδος αντάρτικου πόλεων στο επίπεδο των εικόνων. Τα graffiti δεν έχουν ανάγκη από κάποιο μήνυμα. Ο τρόπος που «σκας» ένα graffiti αποτελεί μήνυμα από μόνο του. Η παρανομία, η Αστυνομία, το ρίσκο. Πάνω από όλα όμως το graffiti είναι ένα μήνυμα ατομικότητας. Μια επιθυμία επιδειξίας του ίδιου του writer: «Εγώ υπάρχω». Ακούω τον Εricman και σκέφτομαι πως ένας μεγάλος «εραστής» των πόλεων, ο Ίταλο Καλβίνο δεν ενθουσιαζόταν με τα graffiti. Όποιος σήμερα γράφει με ένα spray στον τοίχο και σου επιβάλλει, χωρίς τη θέλησή σου, την παρουσία του στο όνομα της αντιεξουσίας- έλεγε- εάν αύριο πάρει την εξουσία θα χρειάζεται πάλι τους τοίχους για να επιβάλλει την προπαγάνδα του. Έκανε εξαίρεση ο Καλβίνο μόνο για τις επιγραφές διαμαρτυρίας υπό ένα καταπιεστικό καθεστώς. Γιατί εκεί όπου δεν υπάρχει ελευθερία ο παράνομος writer ραγίζει τη σιωπή. Έκανε επίσης εξαίρεση για τα graffiti που μπορούν να προκαλέσουν έναν πρωτότυπο στοχασμό ή μια ποιητική σαγήνη. Ίσως να του άρεσε πολύ το graffiti επί της Βουλιαγμένης. Ή εκείνο που είδα τις προάλλες στην πόλη Μητροβίτσα, στο Κόσοβο, κοντά στη «γέφυρα του μίσους», στον ποταμό Ίμπαρ, που χωρίζει σήμερα Αλβανούς και Σέρβους. Ένα άσπρο περιστέρι που προσπαθεί να «προσγειωθεί» σε δύο ανθρώπινες παλάμες σε σχήμα φωλιάς. Εκεί, κοντά στη «γέφυρα του μίσους», έμοιαζε με μια εύθραυστη διαμαρτυρία ενάντια στο ανθρώπινο μίσος που χωρίζει και σκοτώνει ασταμάτητα, από την αρχαιότητα, τις ανθρώπινες πόλεις.