Το παράδειγμα Βιντάλ-Νακέ

«Ποτέ δεν θεώρησα τον εαυτό μου ελληνιστή. Ήμουν καθηγητής Ιστορίας. Φυσικά και πιστεύω πως πρέπει να σώσουμε την ελληνική γλώσσα. Το πρόβλημα όμως είναι, πως οι κύριοι εχθροί της είναι οι ίδιοι οι ελληνιστές». Ο Πιερ Βιντάλ-Νακέ ξεσπαθώνει τόσο για την αρχαιότητα όσο και για τον σύγχρονο κόσμο σε μια μαραθώνια συνέντευξη εφ΄ όλης της ύλης, που ολοκληρώθηκε τον περσινό Ιούνιο και που έμελλε να αποτελέσει το τελευταίο του βιβλίο. Πρόκειται για το Αγώνας μου,η Ιστορία, καρπό συνομιλιών (που λόγω θανάτου δεν πρόλαβε να επιμεληθεί) με τους μαθητές του Ντομινίκ Μπουρέλ και Ελέν Μονσακρέ, το οποίο μόλις κυκλοφόρησε από τον Ολκό (μτφ. Σ. Διονυσοπούλου). Διαβάζοντάς το είναι σαν να έχεις απέναντί σου αυτό το μαχητικό, γενναιόδωρο και αδέσμευτο πνεύμα που, μαζί με τον Ζαν-Πιερ Βερνάν, άλλαξε τη ματιά μας στην ελληνική αρχαιότητα, δίνοντας παράλληλα νόημα στην έννοια του πολίτη, με τις αλλεπάλληλες στρατεύσεις του στο πλευρό των θυμάτων της Ιστορίας. Όσο αγωνίστηκε ο Βιντάλ-Νακέ ενάντια στη φιλολογική και εξιδανικευτική προσέγγιση της αρχαίας Ελλάδας εισάγοντας ιστορικά-ανθρωπολογικά κριτήρια, άλλο τόσο αγωνίστηκε ενάντια στα ψέματα των γαλλικών αρχών για τα βασανιστήρια στην Αλγερία, ενάντια στην άρνηση του Ολοκαυτώματος από τους αναθεωρητές της Ιστορίας, ενάντια στη σπίλωση των ηρώων της γαλλικής αντίστασης. Και τα βιβλία που έγραψε γι΄ αυτά τα θέματα, είναι εξίσου σημαντικά με εκείνα που έγραψε (με τον Βερνάν) για τον Μύθο και την Τραγωδία στην Αρχαία Ελλάδα (Ζαχαρόπουλος-Δαίδαλος), για τον Κόσμο του Ομήρου (Εξάντας), ή για την Αρχαία Ελληνική Δημοκρατία (Αλεξάνδρεια). Όμως στα μάτια του ελληνικού κοινού, το ενδιαφέρον ενός επώνυμου ξένου για την Ελλάδα, επισκιάζει συνήθως τα άλλα ενδιαφέροντά του. Έτσι ο μέσος Έλληνας αναγνώστης- αλλά και η ακαδημαϊκή ελληνική φιλολογική κοινότητα- αγνοούν την πλευρά του Βιντάλ-Νακέ που δίνει κοινωνική διάσταση στον ρόλο του ως ιστορικού. Αυτό το βιβλίο αποκαθιστά λοιπόν το πορτρέτο ενός ιστορικού που γεφύρωσε τον αρχαίο με τον σύγχρονο κόσμο, όπως γεφύρωσε τα λογοτεχνικά, φιλοσοφικά ή ιστορικά κείμενα με τις κοινωνικές πρακτικές. Και μας γνωρίζει έναν ιδιαίτερο άνθρωπο, «αποχρωματισμένο Εβραίο» που φλερτάρισε με τον τροτσκισμό του Καστοριάδη, ο οποίος διασταυρώθηκε με όλα τα μεγάλα μυαλά και ζητήματα μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, χωρίς να πάψει να θέτει την Πολιτεία και το κατεστημένο προ των ευθυνών τους.

Τρία είναι τα βιβλία με τα οποία δηλώνει ότι ταυτίστηκε ο Βιντάλ-Νακέ, όμως ένα μόνο κυκλοφορεί στα ελληνικά: η Ατλαντίδα (Ολκός 2006)

όπου με αφετηρία τον Πλατωνικό μύθο για την ιμπεριαλιστική Αθήνα, καταδεικνύει πώς η Ατλαντίδα χρησίμευσε στην εκλαΐκευση της ιστορίας του κόσμου, πώς εξελίχθηκε σε αρνητική ουτοπία στην υπηρεσία διαφόρων εθνικισμών, αλλά και πώς ένας ιστορικός μπορεί να «διαβάσει» έναν μύθο. Καθοριστικό για εκείνον είναι και το Φλάβιος Ιώσηπος ή περί καλής χρήσεως της προδοσίας (1981, στη συλλογή Οι Εβραίοι,η μνήμη και το παρόν, Εκδ. Μaspero, Seuil) όπου παρακολουθεί τον μεγάλο ιστορικό των Εβραίων να διευθύνει στην εξέγερση ενάντια στους Ρωμαίους κατακτητές, να ζει τη συντριβή των συντρόφων του στη Μασάδα (74 μ.Χ.), και να περνά στο ρωμαϊκό στρατόπεδο προκειμένου να γράψει την ιστορία τους, σαν «εμπειρογνώμονας της αλήθειας», ελεύθερος απέναντι σε κάθε δόγμα. Τέλος, το σημαντικότερο, λέει, βιβλίο του για τη σύγχρονη ιστορία είναι το Δηλητηριασμένο βέλος (1993 Εκδ. La Decouverte) που αναφέρεται στην υπόθεση του ηρωικού αντιστασιακού Ζαν Μουλέν, ο οποίος συκοφαντήθηκε ως πράκτορας του Κρεμλίνου. Εδώ, ξεκινά από το 3000 π.Χ. και τη θεοποίηση του Ιμχοτέπ στην Αίγυπτο, για να φτάσει στα αδιάσειστα τεκμήρια της αθωότητας του Μουλέν, και να θέσει το μέγα ερώτημα αν έχουμε ανάγκη σήμερα τους ήρωες και τους αγίους. «Να διαχωρίζεις το αληθινό από το ψεύτικο είναι ήδη αρκετά δύσκολο», παρατηρεί ο Βιντάλ-Νακέ. «Ακόμη πιο δύσκολο όμως, είναι το θεμελιώδες καθήκον του ιστορικού να διακρίνει αυτό που είναι σημαντικό από εκείνο που δεν είναι. Με το να θεωρείς ότι είναι αδιάφορο αν ο Μουλέν ήταν ή όχι πράκτορας του Κρεμλίνου, εγκαθιστάς την προδοσία στην καρδιά της πρόσφατης ιστορίας μας».

«Χρειάζεται πάντα ένα Βατικανό και αυτό το Βατικανό είναι η Ζακλίν ντε Ρομιγί, που, αντίθετα από πολλούς ελληνιστές, έχει την ιδιαιτερότητα να είναι έξυπνη» έλεγε ο Βιντάλ-Νακέ, και η εξομολόγησή του βρίθει από σχόλια για τα ιερά τέρατα της εποχής του. Για τον Σαρτρ που «ξεκίνησε την αντίσταση τη μέρα της Απελευθέρωσης», για τον Χάιντεγκερ που «δεν είχε καταλάβει τίποτα από τον Ηράκλειτο και τον Παρμενίδη», για τον Μπουρντιέ («εξαιρετικός αφυπνιστής»), τον Ρεϊμόν Αρόν («τον εκτιμούσα πολύ»), τον «φρικτό» Μπερνάρ-Ανρί Λεβί, ή για τους δασκάλους του: Φίνλεϊ, Μομιλιάνο και Βερνάν. Η ιδιαίτερη αξία αυτού του βιβλίου εντοπίζεται ωστόσο πέρα από τα πρόσωπα, στους ρόλους τους. Χάρη στον Βιντάλ-Νακέ που ήταν ριζικά αντίθετος στη διατύπωση μιας επίσημης ιστοριογραφίας, ο αναγνώστης θα καταλάβει πολλά και θα προβληματιστεί για τον ρόλο και τις ελευθερίες του ιστορικού σήμερα.