Οι μειονότητες

Όσοι αλλοεθνείς ή αλλόθρησκοι πληθυσμοί δεν ανταλλάχθηκαν, μετατράπηκαν σε μειονότητες οι οποίες υπέστησαν μια συστηματική πολιτική διακρίσεων, αν όχι διώξεων. Ο Β. Οran στο κατατοπιστικό άρθρο του εξετάζει την πορεία και τη θέση των μειονοτήτων στα δύο κράτη στις δεκαετίες που ακολούθησαν, αν και κάποιος θα μπορούσε να εκφράσει επιφυλάξεις για την ορολογία που χρησιμοποιεί αναδρομικά («Ρωμιοί» αντί «Έλληνες», «Τούρκοι» αντί «Μουσουλμάνοι»). Η Ίμβρος εξαιρέθηκε από την ανταλλαγή αλλά δεν απέφυγε την πολιτική εκτουρκισμού. Ο Κ. Τσιτσελίκης επικεντρώνει στις αντιφάσεις της μειονοτικής πολιτικής έναντι των μουσουλμάνων της Δ. Θράκης για να υπογραμμίσει ότι το ελληνικό κράτος εξακολουθεί να τους αντιμετωπίζει με όρους όχι μειονότητας αλλά θρησκευτικής κοινότητας (μιλλέτ), πολιτική η οποία αντιβαίνει στις αρχές του νεωτερικού κράτους και αποτελεί ταυτόχρονα τροχοπέδη για την ευημερία της κοινότητας.

Από την άλλη πλευρά, η ένταξη των προσφύγων δεν ήταν ομαλή, καθώς σε πολλές περιπτώσεις δημιουργήθηκαν αντιθέσεις με τους ντόπιους λόγω πολιτισμικών διαφορών (όπως στην περίπτωση της αλλογλωσσίας των Τουρκόφωνων Ποντίων που εξετάζει ο Ν. Μαραντζίδης). Ακόμα και όταν δεν υπήρξαν συγκρούσεις, οι πρόσφυγες μετά την εγκατάστασή τους στους προσφυγικούς συνοικισμούς ανέπτυξαν λόγω της πολιτισμικής διαφοράς (αλλά και της εμπειρίας του ξεριζωμού) μια ιδιαίτερη κουλτούρα, η οποία μπορεί να μην εμπόδισε τη σταδιακή τους ενσωμάτωση αλλά ήταν σίγουρα διακριτή, όπως επισημαίνει η Σ. Αναγνωστοπούλου. Ο Λ. Μπαλτσιώτης αναδεικνύει τις σημαντικές διαφορές που είχε η εγκατάσταση των προσφύγων σε Ελλάδα και Τουρκία. Ο πολύ μεγαλύτερος αριθμός προσφύγων στην Ελλάδα, η εγκατάστασή τους σε συγκεκριμένες περιοχές (ειδικά στη Β. Ελλάδα), η κρατική πολιτική για την αποκατάστασή τους, η δημιουργία συλλόγων επέτρεψε την ομογενοποίησή τους και την εμφάνιση μιας φαινομενικά ενιαίας ταυτότητας και κοινής συμπεριφοράς.