Κόντρα στην πνευματική δειλία

«Η πνευματική δειλία είναι το αληθινό ολυμπιακό αγώνισμα των καιρών μας», έλεγε ο Ζαν Μποντριγιάρ, φιλόσοφος του πολιτισμού και καυστικός κριτής των μίντια, που πέθανε χθες
«Η υπεραφθονία πληροφόρησης και εικόνων προκάλεσε απώλεια νοήματος και μας βύθισε στο κενό», συνήθιζε να λέει ο Ζαν Μποντριγιάρ. Ο σπουδαίος Γάλλος φιλόσοφος- αλλά και κοινωνιολόγος, επίσης δε ριζοσπαστικός κριτικός των μέσων ενημέρωσης και της κοινωνίας της κατανάλωσης- έφυγε από τη ζωή στα 78 του χρόνια. Γεννημένος τον Ιούλιο του 1929 στη Ρενς, με σπουδές Γερμανικής Φιλολογίας και μεταφραστής του Μπρεχτ, ο Μποντριγιάρ άρχισε το διδακτικό του έργο το 1966 στο Πανεπιστήμιο

ΙΝFΟ

Στα ελληνικά κυκλοφορούν έντεκα βιβλία του. Ανάμεσά τους τα: «Ο καθρέφτης της παραγωγής» (Αλεξάνδρεια), «Η καταναλωτική κοινωνία» (Νησίδες), «Ρέκβιεμ για τα μέσα επικοινωνίας» (Ελεύθερος Τύπος).

της Ναντέρ. Έγραψε πενήντα βιβλία και συνέλαβε πρώτος την έννοια της «εξαφάνισης της πραγματικότητας» ενός κόσμου που τείνει να γίνει εικονικός. Με το οξύ, καίριο γράψιμό του κατέκτησε δίκαια τον τίτλο του διανοουμένου που διαλύει τις αυταπάτες. Τη δεκαετία του ΄60 ήταν, όπως έχει πει και ο ίδιος, «ευθυγραμμισμένος με την τάση της εποχής: τη συνάντηση του μαρξισμού με την ψυχανάλυση».

Από το ΄73 που δημοσιεύει τον «Καθρέφτη της παραγωγής» σπάει τους δεσμούς του με τον μαρξισμό και γίνεται ένας αιρετικός που δεν διστάζει να καταγγείλει ή να επισημάνει: Ότι η σύγχρονη τέχνη είναι ένα τίποτα. Ότι ο Πόλεμος του Κόλπου δεν έγινε ποτέ (μιλώντας για τους εικονικούς πολέμους). Ότι «η τρομοκρατία υπακούει σε μία λογική». Στο βιβλίο του «Το πνεύμα της τρομοκρατίας» (Εκδόσεις Κριτική), που γράφτηκε μετά την 11η Σεπτεμβρίου και στην αρχή διανεμήθηκε από την εφημερίδα «Le Μonde», ο Μποντριγιάρ έγραφε: «Δεν πρόκειται για σύγκρουση πολιτισμών ή θρησκειών, και ξεπερνά κατά πολύ το Ισλάμ και τις Ηνωμένες Πολιτείες, στα οποία τείνουμε να επικεντρώσουμε τη σύγκρουση. Πρόκειται για θεμελιώδη ανταγωνισμό, ο οποίος ωστόσο υποδηλώνει, μέσα από το φάντασμα της Αμερικής (που είναι ίσως το επίκεντρο, αλλά σε καμιά περίπτωση η αποκλειστική ενσάρκωση της παγκοσμιοποίησης) και μέσα από το φάντασμα του Ισλάμ (που ούτε αυτό είναι η ενσάρκωση της τρομοκρατίας), τη νικηφόρα παγκοσμιοποίηση που αντιμάχεται τον εαυτό της. Με αυτήν την έννοια, μπορούμε όντως να μιλάμε για παγκόσμιο πόλεμο. Όχι για τον Γ΄, αλλά για τον Δ΄ και τον μόνο αληθινά παγκόσμιο πόλεμο, αφού το διακύβευμά του είναι η ίδια η παγκοσμιοποίηση».

Η στάση του Μποντριγιάρ απέναντι στις ΗΠΑ- χώρα στην οποία ήταν από τους πιο γνωστούς Ευρωπαίους φιλόσοφους- ήταν αμφίσημη. Ταλαντευόταν πάντα ανάμεσα στον θαυμασμό και στην απογοήτευση. Στο βιβλίο του «Αμερική» (Εκδόσεις Futura) λέει ακριβώς αυτό: «Η Αμερική είναι μια ουτοπία που από την αρχή βιώθηκε σαν πραγματοποιημένη. Ίσως η αλήθεια της να μην μπορεί να εμφανιστεί παρά μόνο σε έναν Ευρωπαίο, εφόσον μόνον αυτός βρίσκει εδώ το τέλειο ομοίωμα, εκείνο της υλικής μεταγραφής όλων των αξιών. Οι Αμερικανοί, πάλι, δεν έχουν καμία αίσθηση της προσομοίωσης».


Ένας πόλεμος άπιαστος

Ο Ζαν Μποντριγιάρ θεωρούσε τον Ψυχρό Πόλεμο ως τον Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. «Από τον έναν πόλεμο στον άλλο, προχωρούσαμε ολοένα και περισσότερο προς μία και μοναδική παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Σήμερα, έχοντας φτάσει δυνάμει στο τέρμα της, αυτή η τάξη πραγμάτων βρίσκεται πια αντιμέτωπη με ανταγωνιστικές δυνάμεις, που είναι διάχυτες παντού, ακόμη και στην καρδιά της παγκοσμιότητας. Ένας πόλεμος τόσο άπιαστος, ώστε πρέπει πότε πότε να διασώζουμε την ιδέα του πολέμου με θεαματικές σκηνοθεσίες, όπως στον Κόλπο ή στο Αφγανιστάν. Ο Δ΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, όμως, είναι αλλιώτικος. Γιατί ο ίδιος ο κόσμος αντιστέκεται στην παγκοσμιοποίηση».