Σαρτρ όπως Σολωμός

«Ο Σολωμός είναι εκατό στα εκατό,φιλόσοφος!». Αυτό υποστηρίζει στο καινούργιο του βιβλίο Διονυσίου Σολωμού Ελεύθεροι Πολιορκισμένοι (εκδ. Πατάκη), ένας από τους εκλεκτότερους νεοελληνιστές, ο… ενοχλητικός Γιώργος Βελουδής, ανανεώνοντας την ιδεολογική του κόντρα με τον τελευταίο ως τώρα εκδότη τού σολωμικού έργου, τον Στυλιανό Αλεξίου- και όχι μόνον μ΄ αυτόν. Ο 72χρονος Βελουδής εστιάζει στο θεωρούμενο ως το σημαντικότερο (μαζί με τη Γυναίκα της Ζάκυθος ) αλλά και πλέον προβληματικό λόγω της αποσπασματικότητάς του, έργο του ποιητή, και 150 σχεδόν χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση ( Ι. Πολυλάς 1859), αναθεωρεί κριτικά την κυρίαρχη ιστορικήεθνικοπατριωτική προσέγγισή του. Με βάση τα νέα δεδομένα που προέκυψαν από την αποκρυπτογράφηση των Αυτογράφων του Σολωμού (Λ. Πολίτης 1964), με βάση και τα πορίσματα από τις νέες συστηματικές μελέτες για την ευρωπαϊκή παιδεία και τις φιλοσοφικές αναζητήσεις του ποιητή (Κουτέλ 1977 κ.ά.), συνεξετάζοντας παράλληλα τους προγραμματικούς ιταλικούς Στοχασμούς του γι΄ αυτό το έργο, προτείνει εντέλει μια νέα φιλολογική αποκατάσταση του κειμένου και μια πιο σύνθετη ερμηνεία του, η οποία δίνει προτεραιότητα στη θεωρητική σύλληψη και στην οικουμενική αξία του. Αυτή η ποιητική σύνθεση που έχει ως φόντο τις τρεις τελευταίες μέρες της πολιορκίας και της άλωσης του Μεσολογγίου (Απρίλιος 1826) και που ο Σολωμός την επεξεργάζεται σε βάθος κατά την κορυφαία δεκαετία της ωριμότητάς του 1834-1844, αντανακλά, λέει ο Βελουδής, μια μεταφυσική αντίληψη της ιδέας της ελευθερίας, επηρεασμένη από την Καντιανή και Σιλλερική ή ρομαντική φιλοσοφική ηθική. Με άλλα λόγια, ο ποιητής δεν θέλει να μας μιλήσει για το «εξωτερικό» ιστορικό γεγονός αλλά για την εσωτερική ψυχική του αντανάκλαση στα πρόσωπα του δράματος, και ειδικότερα για τον χαρακτήρα και την πραγματοποίηση της ιδέας της ελευθερίας.

Δεν πρόκειται όμως για την προσωποποιημένη, μαχόμενη, «Ελευθερία» του Ύμνου- μια ιδέα εθνοποιημένη και συγκεκριμενοποιημένη- αλλά για μια αφηρημένη, εξιδανικευμένη και προπαντός εσωτερικευμένη ελευθερία απέναντι στην εξωτερική βία (Τούρκοι, Αγαρηνοί), στις βιολογικές-ζωτικές ανάγκες (πείνα, σπίτι, περιουσία) και στις ηθικές πιέσεις (μητέρα, αγαπημένη). Μάλιστα ο Σολωμός θα αναθεωρήσει τελικά την «ιδεολογία» των Ελεύθερων Πολιορκισμένων, όταν στη θέση της διάζευξηςελευθερία ή θάνατος, θα «δει» τη σύζευξη «ελευτεριά και θάνατος». Μια αντίληψη της ελευθερίας που βρίσκουμε, μας επισημαίνει ο Βελουδής, και στον μεταπολεμικό Σαρτρ ( Το Είναι και το Μηδέν, 1946/47), ο οποίος τονίζει ότι ο φυλακισμένος μπορεί να είναι εσωτερικά πιο ελεύθερος από αυτόν που βρίσκεται έξω από τη φυλακή.

«Πολιορκισμένοι» λοιπόν.Ο Βελουδής εξηγεί ότι ο ιδιωματικός αυτός γλωσσικός τύπος του Σολωμού αναφέρεται ρητά στα Αυτόγραφά του καθώς και στη Γυναίκα… Όμως για λόγους ιδεολογικούς επικράτησε ήδη από τον Πολυλά ο κοινός-δημοτικός τύπος «Πολιορκημένοι». Ο νεόκοπος «εθνικός ποιητής» Σολωμός έπρεπε να περάσει τα γλωσσικά και πολιτισμικά σύνορα μεταξύ πραγματικής και ιδανικής πατρίδας, να ενσωματωθεί ιδεολογικά στην «εθνική γλώσσα» και να γίνει αποδεκτός από το ελλαδικό εθνικό Κέντρο. Αυτή η επέμβαση ήταν το «διαβατήριό» του. Ο Βελουδής επισημαίνει αρκετές τέτοιες προσαρμογές που έκανε ο Πολυλάς και τις διατήρησαν οι διάδοχοί του. Στο βιβλίο του το κείμενο των Ελεύθερων Πολιορκισμένων καταλαμβάνει 40 σελίδες και τα ερμηνευτικά σχόλια 120 (!). «Η ανάλυσή μου δεν είναι μαρξιστική», διευκρινίζει, «εκτός αν συμφωνήσουμε ότι μαρξισμός σημαίνει (και) να μένεις πιστός στο αντικείμενο».

Ο Γιώργος Βελουδής έχει κοντραριστεί δημόσια με όλους σχεδόν τους ταγούς των πνευματικών μας πραγμάτων, τόσο έντονα μάλιστα ώστε οι καβγάδες αυτοί (μέσω επιφυλλίδων) να καταντούν ορισμένες φορές γραφικοί. Ο ίδιος αρνείται ότι είναι φύσει πολεμοχαρής («κρίνω αλλά και διακρίνω»), δέχεται ωστόσο ότι τον εκφράζει ο λίβελλος… «με την έννοια της επί της ουσίας κριτικής που είχε στα χρόνια του Διαφωτισμού, και όχι με την έννοια της προσωπικής επίθεσης». Θα έλεγε κανείς ότι κυνηγάει την «επιστημονική ανεπάρκεια», την «αμάθεια», την «αυθαιρεσία», τα «γονατογραφήματα», τους«αυλοκόλακες» και τα «πανεπιστημιακά γκέτο», τον νέο-συντηρητισμό ή τον εθνικισμό, προτιμώντας να υπερβάλλει παρά να αποσιωπά- ξέρει άλλωστε πολύ καλά να γίνεται χολερικός και δηκτικός. Όλα αυτά δεν θα ενδιέφεραν το ευρύτερο κοινό αν το επιστημονικό του έργο ήταν ασήμαντο. Όμως ο Βελουδής που θήτευσε μεταξύ 1962-1986 στο Μόναχο διδάσκοντας λογοτεχνία κοντά στον βυζαντινολόγο Χ. Γκ. Μπεκ και ήρθε κατόπιν ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων (ώς το 2001), είναι ένας οξυδερκής νεοελληνιστής που τα ενδιαφέροντά του φτάνουν ώς τον 12ο μ.Χ. αιώνα και αγκαλιάζουν παράλληλα φιλολογία, ιστορία και φιλοσοφία. Η διατριβή του (1968) αφορούσε λ.χ. τη Φυλλάδα του Μεγαλέξαντρου , η μελέτη του για τον Φαλμεράιερ (1982) τροφοδότησε πολλές ιστορικές αναλύσεις, η ανάδειξη των γερμανικών πηγών του Σολωμού (1989) που του χάρισε το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου, εισήγαγε νέες προσεγγίσεις στο έργο του ποιητή, και ο Σολωμός των Ελλήνων φώτισε τις ιδεολογικές χρήσεις του. Ο δύσκολος χαρακτήρας του μπορεί λοιπόν να σκιάζει την προσφορά του, αλλά τα βιβλία του δεν περνούν ποτέ απαρατήρητα.