Η πίκρα και τα άνθη

Το δεύτερο μυθιστόρημα της Νίκης Αναστασέα (η γεννημένη το 1947 συγγραφέας έχει στο ενεργητικό της μια βραβευμένη πρώτη εμφάνιση, πριν από δέκα χρόνια, με το Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε ) αρχίζει με μια από τις ευρηματικότερες εισαγωγές που έχω διαβάσει ποτέ στην ελληνική πεζογραφία. Οι σχεδόν τετρακόσιες σελίδες που την ακολουθούν δεν φαίνεται να προσθέτουν τίποτα στο βιβλίο, εκτός από όγκο. Όλα έχουν ειπωθεί στις πενήντα σελίδες αυτής της εισαγωγής. Όλα- δηλαδή τι; Η απογοήτευση και η απώλεια της πίστης μιας γενιάς με επαναστατικές ιδέες (της γενιάς του Πολυτεχνείου), όπως υπαινίσσεται το οπισθόφυλλο; Η πάλη του καλλιτέχνη με την τέχνη του, πάλη που καταλήγει στην αποθέωση του έργου του και στην κατάρρευση του ίδιου; Η διάσταση ανάμεσα στην τέχνη και τη ζωή; Δυσκολεύομαι ν΄ αποφασίσω. Υποπτεύομαι πως δυσκολεύεται και η συγγραφέας. Να εξηγούμαστε: λέγοντας συγγραφέας εννοώ εδώ το κείμενο.

Η εντυπωσιακή εισαγωγή περιλαμβάνει τον κατάλογο μιας αναδρομικής έκθεσης που διοργανώνεται το 1994 για τον προικισμένο ζωγράφο Αλέξη Ραζή, ο οποίος έχει χάσει τα λογικά του δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα, σε ηλικία μόλις είκοσι οκτώ ετών. Οι περιγραφές των πινάκων οδηγούν στην (εκτός καταλόγου) παρουσίαση των προσώπων που τους ενέπνευσαν ή κατά κάποιον τρόπο σχετίζονται με αυτούς, και που είναι οι γονείς, ο δάσκαλος και μέντορας, οι έρωτες, οι φίλοι και ιδεολογικοί σύντροφοι του Ραζή, αφού ο νεαρός ζωγράφος ήταν μέλος μιας από εκείνες τις αριστερίστικες οργανώσεις που τόσο χαρακτηριστική και θορυβώδη παρουσία είχαν τα πρώτα χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση, αλλά με μηδαμινό πολιτικό αποτέλεσμα. Την κυρίως αφήγηση που έπεται αποτελούν εκτεταμένα αποσπάσματα από ένα μυθιστόρημα που γράφει για τον Ραζή ο νεαρός γιος μιας αυτόχειρος, φίλης του ζωγράφου από τον ίδιο πολιτικό χώρο, συνεντεύξεις αυτού του επίδοξου συγγραφέα με τα πρόσωπα που έχουμε γνωρίσει στην εισαγωγή (ουσιαστικά πρόκειται για μακροσκελέστατους μονολόγους) και κεφάλαια σε τριτοπρόσωπη αφήγηση από έναν εξωκειμενικό αφηγητή. Σε όλη αυτή την παράγραφο χρησιμοποίησα τη λέξη αφήγηση και τα παράγωγά της με αρκετή απροθυμία, γιατί αναρωτιέμαι αν έχω διαβάσει περισσότερο ακίνητο μυθιστόρημα.

Είναι φανερό ότι η Αναστασέα, που περιγράφει με εξαιρετική επιδεξιότητα

ΕΠΙΚΡΑΝΘΗ

Νίκη Αναστασέα

ΕΚΔ. ΚΕΔΡΟΣ, 2006 ΣΕΛ. 445, ΤΙΜΗ: 16,50 #

και γλαφυρότητα τους πίνακες του κεντρικού ήρωά της, θέλει να οργανώσει και τις σκηνές του μυθιστορήματός της σαν ζωγραφικούς πίνακες ή ταμπλό βιβάν, με μια κυριολεκτικά εξουθενωτική επιμονή σε σκηνογραφικές και κινησιολογικές λεπτομέρειες. Η διαφορά ποιότητας όμως είναι άμεσα αντιληπτή και οδυνηρή. Ό,τι στην πρώτη περίπτωση είναι εκφραστικό στη δεύτερη γίνεται φλύαρο, ό, τι είναι παραστατικό γίνεται θεατρινίστικο, ό, τι είναι εκεί δυναμικό εδώ γίνεται στατικό. Αυτό είναι η πρώτη πηγή αναγνωστικής δυσφορίας, όταν έχουμε μπει στο κλίμα του κυρίως σώματος του βιβλίου.

Δεν αργούν ν΄ ακολουθήσουν και άλλες, συναφείς βέβαια με την πρώτη. Τα πρόσωπα που σκιαγραφήθηκαν στην εισαγωγή μένουν στη συνέχεια μετέωρα και μονοδιάστατα, άλλα στην υπερβολή τους (όπως ο Γεράσιμος, ο υψιπέτης δάσκαλος του Ραζή) και άλλα στην τονισμένη ταπεινοφροσύνη τους (όπως η μικρή Νίνα, που αφιερώνει ολόκληρη τη ζωή της στον μοναδικό, πλατωνικό έρωτά της, τον Ραζή). Το ίδιο συμβαίνει και με τις σχέσεις τους. Πρόσωπα και σχέσεις σ΄ αυτό το μυθιστόρημα είναι δορυφόροι και τροχιές γύρω από ένα άστρο με ακατανίκητη ελκτική δύναμη, που είναι ο κεντρικός, ουσιαστικά ο μόνος ήρωάς του: ο Αλέξης Ραζής. Φίλοι, σύντροφοι, δάσκαλοι, όλοι τον θαυμάζουν και τον λατρεύουν σαν προφήτη, αν όχι σαν θεό. Τι είναι αυτός ο Αλέξης Ραζής; Αναμφισβήτητα ένας χαρισματικός ζωγράφος, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από τις τεχνοκριτικές αναλύσεις των πινάκων του. Ένας καλλιτέχνης δοσμένος ψυχή τε και σώματι στο έργο του, μέσα από το οποίο θέλει να εκφράσει μια βαθύτατη προσωπική οδύνη. Οδύνη που οι γενεσιουργές αιτίες της γίνονται ολοένα σκοτεινότερες όσο προχωρεί (τρόπος του λέγειν) το μυθιστόρημα. Τα γεγονότα της ζωής του δεν φαίνεται ν΄ αγγίζουν ιδιαίτερα τον Ραζή. Ο ίδιος δηλώνει επανειλημμένα ότι δεν αγάπησε ποτέ κανέναν και δεν πίστεψε σε τίποτα άλλο εκτός από την τέχνη του. Η στάση του από την αρχή ώς το τέλος του βιβλίου μάς πείθει ότι οι δηλώσεις του αυτές είναι ειλικρινείς. Δεν υπάρχει λοιπόν καμιά πίστη, ιδεολογική ή άλλου είδους, για να καταρρεύσει.

Ναι, αλλά η πολιτική συστράτευση του Ραζή μ΄ εκείνη την ομάδα της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς; Στο κάτω κάτω, σχεδόν όλοι οι φίλοι του είναι ή υπήρξαν πολιτικοί σύντροφοί του, ο ίδιος ήταν ενεργό και δραστήριο μέλος της οργάνωσης και η περίοδος στην οποία αναφέρεται το βιβλίο, η δεκαετία του 1970, υπήρξε μια εποχή όπου τα πάντα εκφράζονταν αποκλειστικά με όρους πολιτικής, και δη επαναστατικής.

Σ΄ ολόκληρο το μυθιστόρημα υπάρχει μόνο μία σκηνή που θα μπορούσε να δώσει κάποια απάντηση σ΄ αυτή την απορία. Μια σκηνή όπου η πολιτική πράξη παρουσιάζεται σαν πρόβλημα και όχι, όπως σε άλλες σελίδες, σαν διονυσιακό επαναστατικό πανηγύρι. Πρόκειται για μια ιδεολογική-φιλοσοφική συζήτηση ανάμεσα στον Ραζή και τον Νίκο Μαρκέτη, έναν πρώην σύντροφό του διαγραμμένο από την οργάνωση, ο οποίος είναι τώρα εκφραστής ενός σολιψισμού κατά το πρότυπο του Μαξ Στίρνερ. Στην πραγματικότητα όμως η συζήτηση αυτή είναι ένας παραληρηματικός μονόλογος του Μαρκέτη, αφού ο Ραζής αντιμετωπίζει τον φίλο και αθεράπευτο θαυμαστή του εξαρχής με συγκατάβαση και κάποια αριστοκρατική έπαρση, αποφεύγοντας να πάρει θέση σε όσα λέει εκείνος.

Ο Μαρκέτης στη σκηνή αυτή θυμίζει πολύ τον Κιρίλοφ, τον αναρχικό αυτόχειρα στους Δαιμονισμένους του Ντοστογέφσκι, με τον Ραζή στον ρόλο του Σταβρόγκιν. Ντοστογεφσκικές φιγούρες φέρνουν στον νου και άλλοι χαρακτήρες του βιβλίου- ο Γεράσιμος, η Νίνα, ο αδελφός της Σίμος, χωρίς ο κατάλογος να εξαντλείται σ΄ αυτούς. Ας σημειώσουμε ακόμη ότι τρία κεφάλαια του βιβλίου, ανάμεσά τους και αυτό που περιγράφει την αντιπαράθεση του Μαρκέτη με τον Ραζή, έχουν ως κεφαλίδες περικοπές από μυθιστορήματα του Ντοστογέφσκι. Μήπως λοιπόν η Αναστασέα θέλησε να παραλληλίσει τους εξεγερμένους νέους της γενιάς του Πολυτεχνείου με τους «δαιμονισμένους» επαναστάτες του Ρώσου συγγραφέα, αποφασισμένους ν΄ αλλάξουν τα πάντα σύμφωνα με δηλητηριώδεις δυτικόφερτες ιδέες, που τελικά φθείρουν πρώτα και κύρια τους ίδιους;

Η Αναστασέα μού φαίνεται υπερβολικά ευφυής για να μην είναι σε θέση ν΄ αντιληφθεί πόσο ατυχής θα ήταν ένας τέτοιος παραλληλισμός. Έτσι κι αλλιώς η διολίσθηση, για να μην πω κατρακύλα, των «ντοστογεφσκικών» χαρακτήρων της σε καρικατούρες των προτύπων τους, ηθελημένη ή αθέλητη, υποδεικνύει από μόνη της το άτοπο μιας τέτοιας σύγκρισης. Έλα όμως που υπάρχει και το «Επικράνθη», ο ύστατος και, όπως διαβάζουμε, κορυφαίος πίνακας του Αλέξη Ραζή. Ο Ραζής θυμίζει, όχι μόνο στη σκηνή που προανέφερα, αλλά και σε άλλα σημεία του βιβλίου, τον Σταβρόγκιν και καταλήγει, όπως εκείνος, στο σκοτάδι. Αλλά λίγο πριν βυθιστεί σ΄ αυτό κατορθώνει να υψωθεί ώς το υπέρτατο φως μ΄ έναν τρόπο πραγματικά ταιριαστό σε ήρωα του Ντοστογέφσκι, ο οποίος μάλλον θα τον ευχόταν και στον Σταβρόγκιν του: ο πρώην αριστερός ριζοσπάστης βρίσκει την ύψιστη έκφραση της βαθύτερης αγωνίας του επιστρέφοντας στην παράδοση, στην τεχνοτροπία και τους συμβολισμούς της βυζαντινής αγιογραφίας, και- πράγμα που δεν λέγεται, αλλά μπορεί εύλογα να υποτεθεί- κάνοντας ένα πρώτο βήμα προς την πίστη που αυτή εκφράζει. Με άλλα λόγια: τα καινούργια ερωτήματα έχουν παλιές απαντήσεις…