ΚΡΙΤΙΚΗ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ

Η ταχύτητα της διπλανής ουράς

Δεν την πολυχρειαζόταν τη ζωγραφική η κοινωνία μας, όταν ξεκινούσε επίσημα το νεοελληνικό κράτος το 1832. Ο πολύς κόσμος ζούσε καλά με τις αγιογραφίες των ναών και ζωγραφιές σαν του Π. Ζωγράφου για τον Στρατηγό Μακρυγιάννη. Τα μεγαλοπρεπή πορτρέτα και τις ένδοξες απεικονίσεις μεγάλων διαστάσεων τις χρειάζονταν τα υπουργεία και οι καραβοκύρηδες, που υπήρξαν οι πρώτοι μεγάλοι πελάτες των ζωγράφων μας στον 19ο αιώνα, σπουδαγμένων στην Ιταλία, τη Γαλλία και τη Γερμανία.

Στο ξεκίνημα του 20ού αι.,

όταν οι καλλιτέχνες άρχισαν να ζωγραφίζουν τα πράγματα όπως ήθελαν και όταν η ζωή έγινε «μοντέρνα» και γεμάτη από «εικόνες που ταξίδευαν» με τα έντυπα ή το σινεμά, το σκηνικό άλλαξε ραγδαία. Οι «μεγάλες δυνάμεις» της τέχνης προσέφεραν στις μικρότερες όχι μόνο τραπεζικά δάνεια ή όπλα, αλλά και τέχνες γοήτρου. Το Μόναχο ήταν μικρό για την Ελλάδα που άπλωνε περπατησιά με τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Βιέννη- παρά την επιτελική της θέση στα γράμματα, τις επιστήμες και τις τέχνεςηττημένη, η Ρώμη και το Λονδίνο χωρίς τη γοητεία που προσέφερε το Παρίσι, το οποίο άλλωστε ετοιμαζόταν για τον ηγετικό πολιτιστικό ιμπεριαλισμό του από τα χρόνια του Ρισελιέ ακόμη.

Την εποχή που η σύγχρονη τέχνη ιδρυόταν στο «δικό μας» Μόναχο του 1910, με τον εξπρεσιονισμό και την αφαίρεση του Καντίνσκι, η ζωγραφική μας το εγκατέλειπε και στρεφόταν στο Παρίσι, για να εισαγάγει τη μοντέρνα ιμπρεσιονιστική γραφή και τον γοητευτικό μύθο της. Ο γερμανοαυστριακής εμπνεύσεως συμβολισμός του πρωτομάστορα Κ. Παρθένη υποτιμάται σε «εισαγωγή ιμπρεσιονισμού» από το Παρίσι, ο εξπρεσιονιστής Νικόλαος Λύτρας σχεδόν εξαφανίζεται από την αγορά. Στη πρώτη ζήτηση, με ευρωπαϊκό αέρα συρμού ή απλώς εκσυγχρονισμού, οι υπαιθριστικές εικόνες (Φωκάς) οι παραλλαγές μπελ-επόκ (Μαθιόπουλος), ο κυβισμός του Γκίκα.

Αξιέπαινη η Εθνική Πινακοθήκη, που πήρε τη πρωτοβουλία να οργανώσει την έκθεση «Παρίσι- Αθήνα 1863-1940», δέκα χρόνια μετά το «Αθήνα- Μόναχο»- πρόκειται για ένα βασικό ιστορικό

 ΙΝFΟ

«Παρίσι- Αθήνα 1863-1940», έκθεση ζωγραφικής και χαρακτικής, Εθνική Πινακοθήκη, Μιχαλακοπούλου 2, τηλ. 2107235.937,
μέχρι 31 Μαρτίου.

κεφάλαιο της τέχνης μας. Η έκθεση είναι ελκυστική στο μάτι και στον περίπατο από πίνακα σε πίνακα, μεταδοτική η «σκηνογραφία» των χώρων, καλή η τεκμηρίωση.

Οι απορίες αναφύονται σε ένα επόμενο επίπεδο ανάγνωσης. Η απ΄ ευθείας σύγκριση-αντιπαράθεση πινάκων με όμοια θέματα ή όμοιες τεχνικές ανάμεσα σε Έλληνες ζωγράφους και κάποιους αντίστοιχους Γάλλους ή παρεπιδημούντες του Παρισιού, από τους οποίους- εκτός ελαχίστων κορυφαίων περιπτώσεων Ματίς, Πικάσο κ.ο.κ.- δεν μαθαίνουμε τι ζητά να δείξει: Έμπνευση από κοινά ερεθίσματα; Χυδαία αντιγραφή; Συναντάμε έξυπνες ιδέες αντιπαραβολής- Ρουό και Μπουζιάνης (ή και τις αυτονόητες), Τσαρούχης και Ματίς, Παπαλουκάς και Σεζάν- αλλά πάλι τα εκθέματα δεν οδηγούν σε συγκλίνοντα συμπεράσματα.

Τι προσέφερε στην τέχνη και στην κοινωνία μας το δρομολόγιο Παρίσι-Αθήνα; Και από τι την στέρησε; Ήταν μια «ουρά αναμονής» που κινήθηκε γρηγορότερα από τη δική μας ή άλλων μητροπόλεων, ή έμεινε στο σημειωτόν όταν μεταπηδήσαμε κι εμείς σ΄ αυτήν; Ποιες αντίστοιχες μεταβολές στην ελληνική κοινωνία- μετακίνηση αστών από τη διασπορά στην Ελλάδα, βενιζελικές συμμαχίες στην Ευρώπη- πριμοδότησαν το δρομολόγιο αυτό; Ποιοι ζωγράφοι πέτυχαν κάτι ουσιώδες στο Παρίσι και ποιοι απλώς το χρησιμοποίησαν ως άλλοθι για την καθιέρωση στην Αθήνα; Μια κάποια απάντηση δεν δίνεται από τα εκθέματα, αλλά από τον καλοσχεδιασμένο και με πολλά χρήσιμα κείμενα- ιδίως των Π. Κιτρομηλίδη, Μ. Κατσανάκη, Α. Κωτίδη- κατάλογο.

Ο Γαλάνης πάντως- φίλος του Α. Μαλρό και μαγνήτης πολλών μαθητών- αναδεικνύεται, το ίδιο και ο- κορυφαίος στο Βέλγιο- Πανταζής ή ο καινοτόμος στην Αθήνα Γκίκας. Ο ολλανδικής εμπνεύσεως Αλταμούρας τονίζεται υπερβολικά, ο δοξασμένος στον Μεσοπόλεμο Γουναρόπουλος αναίτια εξαφανίζεται και ο «Κήρυκος»- όπως υπέγραφε ο Τζ. Ντε Κίρικο ως ελληνοφερμένος φοιτητής του Μονάχου, πριν δώσει στο Παρίσι τον συμβολιστικό κόσμο του, ανάλογο του Γύζη- σχεδόν αγνοείται.