Δυναμικό δίδυμο

Θα ξενίσει πολλούς αλλά θα καλύψει και πολλά κενά. Το Μουσείο Μπενάκη ανοίγει τη βεντάλια των δραστηριοτήτων του, και ετοιμάζει δυναμική είσοδο στα χωράφια της επιστημονικής έρευνας και των εκδόσεων υποδομής, διεκδικώντας και ένα μερίδιο της βιβλιαγοράς. Η πρόσφατη Αλληλογραφία Γιώργου και Μαρώς Σεφέρη- Νάνη Παναγιωτόπουλου με τον πλούσιο και γλαφυρό ιστορικο-κοινωνικό σχολιασμό της από τον Δημήτρη Αρβανιτάκη- πρόσωπο κλειδί στην όλη υπόθεση- είναι μόνον η αρχή αυτού που θα ακολουθήσει στη σειρά «Βιβλιοθήκη του Μουσείου Μπενάκη». Διότι μιλάμε πλέον για την συστηματική επιστημονική αξιοποίηση των πλουσιότατων ιστορικών κ.ά. αρχείων του Μπενάκη, για την προσέλκυση εξωτερικών συνεργασιών με φορείς ή πρόσωπα του επιστημονικού-πνευματικού χώρου, και για μια εκδοτική στρατηγική με έμφαση στον νεώτερο Ελληνισμό και στη σύγχρονη ιστορία. Μιλάμε για τα καινούργια ερευνητικά και εκδοτικά τμήματα που οργανώνονται στο κεντρικό κτίριο της οδού Κουμπάρη, όπου ένα corpus 80.000 τόμων θα γίνει προσβάσιμο στους ερευνητές, και εκτός ωραρίων μουσείου. Όλα αυτά ως φιλοσοφία υπήρχαν από τις αρχές του ΄70 στο μουσειολογικό όραμα του Άγγελου Δεληβορριά, αλλά δεν είχαν βρει ώριμες συνθήκες και κατάλληλα πρόσωπα για να πραγματωθούν. Τώρα, δίπλα στο Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών του ΕΙΕ ή στα ερευνητικά κέντρα της Ακαδημίας Αθηνών, δίπλα στα πανεπιστήμια, κοντά στο Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας, στο Ιστορικό Αρχείο της Ελληνικής Νεολαίας ή στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας που δημιούργησε ο Φ. Ηλιού (ΑΣΚΙ) κ.ο.κ., θα πάρει θέση και το Μπενάκη που φαίνεται αποφασισμένο να δουλέψει με τον τρόπο των κορυφαίων μουσείων του κόσμου και να μην υποκύψει στους δημοσιοϋπαλληλικούς, γραφειοκρατικούς ή οικονομικά στεγνούς ελληνικούς μαιάνδρους. «Κακό χωριό τα λίγα σπίτια», λέει άλλωστε ο διευθυντής του που μου εξηγούσε τις προάλλες ότι το Μπενάκη δεν φιλοδοξεί να υποκαταστήσει τους ειδικευμένους φορείς, αλλά να διευρύνει το ερευνητικόεκδοτικό πεδίο με τη συνεισφορά του: «Διότι από την Ελλάδα είναι καλά μελετημένη η Αρχαιότητα, σχετικά καλά η Βυζαντινή περίοδος, κακομελετημένη η περίοδος της Ξενοκρατίας (Τουρκοκρατίας και Βενετοκρατίας, 16ος-19ος αι. μ.Χ.), και σχεδόν μελετημένη αλλά παρατημένη η Επανάσταση. Όσο για τη σύγχρονη ιστορία, η μελέτη της ανταποκρίνεται στα ενδιαφέροντα του νεώτερου κοινού του Μουσείου».

Το δίδυμο Δεληβορριάς-Αρβανιτάκης… σαρώνει. Ιστορικός με φιλολογική σκευή και θητεία στο Ινστιτούτο της Βενετίας, ειδικευμένος στην κοινωνική ιστορία και στην ιστορία των ιδεών, ιδιαίτερα του επτανησιακού χώρου ως χώρου επικοινωνίας Ανατολής και Δύσης, ο 45άρης Αρβανιτάκης που δεν έβγαλε το σκουλαρίκι του για να μπει στο Μπενάκη (το 2000), ορίστηκε υπεύθυνος της νέας ερευνητικής-εκδοτικής στρατηγικής του Μουσείου. Και δυο χρόνια τώρα, τρέχει αθόρυβα για να την οργανώσει ενώ συνεχίζει την έκδοση των καταλόγων των εκθέσεων και του ετήσιου περιοδικού με τις μελέτες των μουσειακών συλλογών του. Τώρα όμως, η «Βιβλιοθήκη του Μουσείου Μπενάκη» γίνεται πραγματικότητα με σειρές ιστορίας, αρχαιολογίας, νεοελληνικής φιλολογίας, ιστορίας της τέχνης καθώς και με μια σειρά με μαρτυρίες για κομβικές στιγμές της πολιτικής ζωής του τόπου. Ήδη αναμένεται τόμος με τα κείμενα του Πορφύρη (από την «Επιθεώρηση Τέχνης» και την «Αυγή») και ταυτόχρονα προωθείται η έρευνα (από τον ιστορικό Τάσο Σακελλαρόπουλο) του μεσοπολεμικού αρχείου Βεντήρη που με την έκδοσή του θα φωτίσει πολλά από τη στρατιωτική και πολιτική ζωή του τόπου. Επίκειται επίσης η έκδοση των καταλόγων των αρχείων Γιάννη Ρίτσου και Νίκου Πλουμπίδη, καθώς και η πρώτη έκδοση του Αρχείου του Αγώνα της Ανεξαρτησίας με 20.000 άγνωστες σελίδες (σε στενή συνεργασία με την Βαλεντίνη Τσελίκα, υπεύθυνη του ιστορικού αρχείου του Μουσείου). Παράλληλα, το Μπενάκη γίνεται η στέγη του περιοδικού «Τα Ιστορικά» καθώς και του ερευνητικού προγράμματος της Ελληνικής Βιβλιογραφίας του 19ου αιώνα που είχε ξεκινήσει ο Φ. Ηλιού. Και είναι μόνο η αρχή. Όπως μου επισήμανε ο Δ. Αρβανιτάκης, «το μουσείο για μας δεν είναι μόνον ένας χώρος που τον επισκέπτεσαι για να δεις κάτι, αλλά ένας χώρος που παράγει πολιτισμό». Ο Α. Δεληβορριάς πάλι, χρησιμοποίησε τον χαρακτηρισμό «πνευματικό ίδρυμα με ρόλο συσπειρωτικό». Οι διατυπώσεις διαφέρουν, αλλά η ουσία είναι η ίδια: η επέκταση του πεδίου της πάλης, όπως θα έλεγε ο εμπρηστικός Ουελμπέκ.

Η επέκταση του ρόλου του Μουσείου Μπενάκη θα μπορούσε να λειτουργήσει πιλοτικά για τα κρατικά μουσεία του τόπου. Στο μεταξύ φωτίζει αντιστικτικά χρόνιες αδυναμίες και αδράνειες του Ελληνικού Δημοσίου, λ.χ. το ότι δεν έχει πολιτική για τη διάσωση του αρχειακού υλικού ή ότι δεν στηρίζει το ερευνητικό δυναμικό των νέων επιστημόνων. Θέματα όλα αυτά, περισσότερο προτεραιοτήτων, παρά κονδυλίων. Όπως έλεγε χαρακτηριστικά ο Α. Δεληβορριάς στον Γ. Αλογοσκούφη, «σε περιόδους ισχνών αγελάδων πρέπει να απαντάς με contre- attaque (αντεπίθεση). Κάτι που μπορεί να είναι απαράδεκτο από οικονομική άποψη, είναι όμως παραδεκτό από την άποψη της ηθικής των πραγμάτων. Γιατί σου επιτρέπει να μην κατεβάσεις τα στόρια σου».