Υπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Ταξίδι στο όνειρο

Oι γονείς της Μαρίας Ηλιού ήρθαν από τη Σμύρνη το 1922. Η ίδια σπούδασε σκηνοθεσία στην Ιταλία. Δούλεψε ως βοηθός σκηνοθέτις των αδελφών Μπερτολούτσι και έκανε την πρώτη ταινία της, την «Αλεξάνδρεια», το 200 1 . Πριν από τρία χρόνια βρέθηκε στην Αμερική για να δουλέψει το σενάριο της καινούργιας ταινίας της: «Μια φιλία στη Σμύρνη». Άρχισε να ψάχνει σε διάφορα αρχεία για τις ανάγκες της ταινίας της. Και τότε έπεσε πάνω σε κάτι εγκαταλελειμμένους φακέλους. Φάκελοι που εμπεριείχαν ιστορίες ανώνυμων ανθρώπων. Ιστορίες Ελλήνων μεταναστών που μπάρκαραν μια μέρα σε κάποιο καράβι για να ταξιδέψουν προς το αμερικανικό όνειρο. Βλέμματα παιδιών. Βλέμματα νεαρών. Τα πολλά βλέμματα της ξενιτιάς . Παραδομένα, ικετευτικά, παιχνιδιάρικα, υπερήφανα, ακόμα και αλαζονικά, προσπαθώντας να κρύψουν τον φόβο του νέου και το αίσθημα του ξένου.

Η Μαρία Ηλιού αποφάσισε να ψάξει τις διαδρομές των ανθρώπων που στέκονταν πίσω από αυτές τις ορφανές φωτογραφίες. Μαζί με τον ιστορικό Αλέξανδρο Κιτροέφ αποφάσισαν να κάνουν ένα ντοκιμαντέρ για την ιστορία και τη διαδρομή των Ελλήνων μεταναστών στην Αμερική. Δούλεψαν σκληρά και προέκυψε έτσι μια κινηματογραφική αφήγηση λιτή και δυνατή, με καταπληκτικά πλάνα, συγκλονιστικές φωτογραφίες, εξαίρετους ομιλητές.

Βλέπω αυτή την ταινία και σκέφτομαι, για άλλη μια φορά, πως η μετανάστευση δεν είναι παρά μια φωτοτυπία που κυκλοφορεί σε διαφορετικές εποχές. Ανεξάρτητα από πού προέρχονται οι μετανάστες. Ανεξάρτητα από το πού πηγαίνουν. Τα καράβια, το εξαντλητικό ταξίδι, τα βλέμματα της ελπίδας, το αίσθημα του ξένου. Τ α φθηνά χέρια εργασίας, οι νεαροί που κοιμούνται δεκαπέντε άτομα σε ένα δωμάτιο, γιατί στην ξενιτιά δεν πάνε να πωλούν μαγκιά αλλά ναμαζεύουν φράγκα. Και για να τα μαζέψουν θα κάνουν όλες τις δουλειές, θα γίνουν απεργοσπάστες εάν χρειαστεί. Εάν σηκώσουν κεφάλι όμως και ζητήσουνμεγαλύτερα μεροκάματα και ανθρώπινη μεταχείριση, τότε θα τους θυμίζουν ότι είναι ξένοι. Ότι μολύνουν τον ανώτερο πολιτισμό των ντόπιων με τη δυσωδία του ιδρώτα τους. Και εάν τολμούν και τα καταφέρουν καλύτερα από τους ντόπιους, τότε γίνεται χαμός . Πόλεμος σωστός . Παρακολουθώ στην ταινία την ιστορία του Γιάννη Κόκορη, ο οποίος πήγε στο Τarpon Springs στη Φλόριντα και κατάλαβε ότι θα μπορούσε να κάνει χρυσές δουλειές με τους σπόγγους του Κόλπου του Μεξικού. Έφερε τότε Καλύμνιους δύτες σφουγγαράδες, ανοίγοντας δική τους επιχείρηση. Οι Αμερικανοί σφουγγαράδες κήρυξαν τον πόλεμο σε αυτούς τους απείθαρχους μετανάστες από τον Νότο. Στο τέλος κυριάρχησαν οι Έλληνες . Γ ιατί ήταν πιο ικανοί. Και γιατί κουβαλούσαν μέσα τους αυτό το φοβερό διαχρονικό πείσμα του μετανάστη, που τον κάνει κάποιες φορές να μοιάζει με τέρας.

Έπονται άλλες ιστορίες. Οι περισσότεροι μετανάστες φθάνουν στην Αμερική πιστεύοντας ότι θα γυρίσουν πίσω γρήγορα. Οι περισσότεροι δεν γύρισαν ποτέ. Πολλοί Έλληνες είχαν φύγει από την Ελλάδα το 1890, με την οικονομική κρίση που μάστιζε την Ελλάδα. Στα τέλη της δεκαετίας του ΄20, όταν στην Αμερική πλάκωσε η μεγάλη οικονομική κρίση, οι Έλληνες αποφάσισαν να την παλέψουν εκεί πέρα. Γιατί ένιωθαν την Αμερική ως δική τους πατρίδα πλέον. Ο ίδιος κύκλος. Ταξίδι, αφομοίωση, αναγνώριση. Η τρίτη γενιά των μεταναστών, σίγουρη για την ταυτότητά της πλέον, θέλει να μάθει από πού κρατά η σκούφια της και επιστρέφει στα μέρη από όπου οι παππούδες τους ξεκίνησαν το ταξίδι προς το όνειρο…

Οι Έλληνες μετανάστες τα κατάφεραν γιατί δούλεψαν, πάλεψαν σκληρά. Αλλά και γιατί, η πολύ σκληρή Αμερική έδωσε στα παιδιά τους τη δυνατότητα να γίνουν ισότιμοι πολίτες. Να νιώθουν ντόπιοι και όχι αιωνίως ξένοι. Και εκεί, τελικά, παίζεται όλο το στοίχημα της μετανάστευσης…

ΥΓ: «Το ταξίδι» προβάλλεται καθημερινά στο Μουσείο Μπενάκη (Κολωνάκι, 21 0-3671 .000). Κάθε Τ ρίτη προβάλλεται στην Ελληνοαμερικανική Ένωση (2 1 03680.900).