Αληθινή φαντασία

Ποιο έργο μου θα με κρατήσει «ζωντανό»; Μήπως δεν έχω κάνει τίποτα που να μπορεί να αντέξει στον χρόνο; Ένας 44χρονος ζωγράφος, αναγνωρισμένος και περιζήτητος στη δεύτερη πατρίδα του, την Αυστραλία, βρίσκεται στον προθάλαμο του χειρουργείου με ένα τραύμα στο κεφάλι έπειτα από ένα αυτοκινητικό ατύχημα. Έφτασε το τέλος μου, σκέφτεται και κάνοντας τον απολογισμό του αντιλαμβάνεται για πρώτη φορά την ανεπάρκειά του, αισθάνεται ότι υπήρξε ρηχός και εκλιπαρεί για μια δεύτερη ευκαιρία. Όταν αυτή του δοθεί, θα βγει από το εμπορικό κύκλωμα της τέχνης και θα μπει σε μια περιπέτεια αυτογνωσίας. Θα προσπαθήσει να επανασυνδεθεί με τα απωθημένα παιδικά του χρόνια, θα αναζητήσει την αυθεντικότητα σε ανθρώπους που αντιστέκονται στην εξέλιξη των πραγμάτων και θα φθάσει στα όριά του προσπαθώντας να ζωγραφίσει το αριστούργημά του. Εκτός αν όλα αυτά συμβαίνουν στο μυαλό του… Πάνω σ΄ αυτόν τον καμβά, ο 35χρονος Χρήστος Αστερίου κτίζει το Ταξίδι του Ιάσονα Ρέμβη (Πατάκης), το πρώτο του μυθιστόρημα, το οποίο όμως παρουσιάζει ως «Αληθινή ιστορία». Και γιατί όχι, αφού σήμερα ζούμε στην εποχή των κατασκευασμένων αληθειών. Η ειρωνεία του υπότιτλου είναι εμφανής. Κόντρα στο ρεύμα της λογοτεχνίας-ντοκουμέντου, ο Αστερίου ήδη από το προηγούμενο βιβλίο του με τα 12 παράξενα αφηγήματα ( Το γυμνό της σώμα, Πατάκης 2003) καλλιεργεί τη λογοτεχνία του φανταστικού. Όχι όμως για να δημιουργήσει στυλ αλλά για να υπογραμμίσει την αμφισβήτηση της μονοδιάστατης πραγματικότητας. «Αυτός δεν είναι άλλωστε ο ρόλος της Τέχνης;». Ο Ιάσονας Ρέμβης, λοιπόν, θα παρασύρει τον αναγνώστη στον επιθανάτιο ρεμβασμό του και θα τον εισαγάγει σε μια αλυσίδα φανταστικών ιστοριών, εγκιβωτισμένων η μία στην άλλη, ώσπου να διαλυθούν τα όρια ανάμεσα στην πραγματικότητα και στα όνειρά του, ανάμεσα στο παρόν, το παρελθόν και το μέλλον και ώσπου να θριαμβεύσει το διφορούμενο, το οποίο είναι και τόσο ελκυστικό στην τέχνη. Κατά βάθος άλλωστε, αυτή απασχολεί τον Αστερίου. Το βιβλίο του είναι μια αλληγορία για την καλλιτεχνική δημιουργία. Την αλήθεια και το ψέμα της. Τη μεγαλοσύνη και τη μετριότητά της.

«Η τέχνη είναι μια συνεχής αναμέτρηση με τα όριά σου. Με τις αναπηρίες σου», λέει μια ηρωίδα του Αστερίου- η απόμαχη σοπράνο που γίνεται ο μέντορας του Ρέμβη, στην παλιά, ξεπεσμένη, αθηναϊκή γειτονιά του. «Η τέχνη δεν είναι θρίαμβος, δεν είναι λάμψη, δεν είναι πλεόνασμα. Είναι μια συνεχής πορεία προς την ήττα». Ας θυμηθούμε πόσες εκδοχές του Πάπα ζωγράφισε ο μεγάλος Φράνσις Μπέικον. Η αγωνία του για το Απόλυτο είναι εμφανής στις συζητήσεις του με τον Ντέιβιντ Σιλβέστερ (Εκδ. Άγρα) και ο Αστερίου γνωρίζει τη σχετική έκδοση. Όπως γνωρίζει και τον Αποτυχημένο του Τόμας Μπέρνχαρντ, το Άγνωστο αριστούργημα του Μπαλζάκ, ενδεχομένως και το Δημιούργημα του Ζολά για τη σχέση Μονέ- Σεζάν (Εκδ. Καστανιώτης)- μυθιστορήματα που έχουν θέσει από παλιά το ζήτημα της αποτυχίας στην τέχνη· Ένα ζήτημα που επανέρχεται στη διεθνή μυθιστοριογραφία, όπως για παράδειγμα στην Κλοπή του Π. Κάρεϊ (Εκδ. Ελληνικά Γράμματα), αλλά μόνο λίγους Έλληνες συγγραφείς φαίνεται να απασχολεί. Ο Στρατής Πασχάλης, ο Χρήστος Χρυσόπουλος το ψηλάφισαν, ο Αστερίου το ξαναθέτει. Και παρασύρει τον αναγνώστη σε μια ρεαλιστική αφήγηση για να του τραβήξει έπειτα το χαλί κάτω από τα πόδια, να τον βυθίσει στην απροσδιοριστία του φανταστικού και να σχολιάσει έτσι την υπερφίαλη σιγουριά με την οποία τόσοι και τόσοι τσαλαβουτούν στον κόσμο της λογοτεχνίας, των εικαστικών κ.ά. χωρίς να διακυβεύουν τίποτα. Αν όμως ο κίνδυνος της μετριότητας ελλοχεύει παντού, αξίζει άραγε να δοκιμάζεται κανείς στην αρένα της τέχνης; Αξίζει, λέει ο Αστερίου, να προσπαθήσεις, με τη συνείδηση όμως ότι μπορεί και να καείς.

Ο Χρήστος Αστερίου μαθήτευσε κοντά στον Ε. Χ. Γονατά, αλλά δεν τον μιμείται. Γερμανοτραφής, διευθυντής για τριάμισι χρόνια στο Γερμανικό τμήμα του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μετάφρασης Λογοτεχνίας (ΕΚΕΜΕΛ), μεταφραστής της Βολφ, του Γκάνταμερ ή του Χόφμανσταλ, ετοιμάζει μια διατριβή για τον παραγνωρισμένο ποιητή Ιβάν Γκολ. Με τον Γονατά δεν μιλούσαν τόσο για τα έργα της λογοτεχνίας όσο για τη στάση μας απέναντί της. Ο Γονατάς υπογράμμιζε ότι η τέχνη δεν είναι ανώδυνο παιχνίδι, ότι απαιτεί ταπεινότητα και δόσιμο: «Στην τέχνη», έλεγε, «δεν με ενδιαφέρουν τόσο τα μεγέθη όσο η γνησιότητα. Δεν με πειράζουν οι ατέλειες όσο με πειράζει το μη αυθεντικό». Αυτά τα ζητήματα προσπαθεί να επαναφέρει και τούτο το βιβλίο.