Σταυροδρόμι ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση

Σε αντίθεση με την Αθήνα, η οποία στον ύστερο Μεσαίωνα είχε καταντήσει ασήμαντη πολίχνη, η Θεσσαλονίκη, σε πείσμα όλων των κατακτητών της αλλά και όσων την επιβουλεύονταν, επιβίωσε ως σπουδαία πόλη, για πάνω από 2.300 χρόνια. Να οφείλεται άραγε αυτό στην ευφυΐα των κατοίκων της; Ή μήπως στη γεωγραφική θέση της πόλης; Κατά τον Μαζάουερ, μάλλον το δεύτερο συνέβαινε αφού, ως σταυροδρόμι ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση και ως σημαντική διέξοδος της βαλκανικής ενδοχώρας προς τη θάλασσα, η Θεσσαλονίκη αποτέλεσε από πολύ νωρίς αξιόλογο εμπορικό και συγκοινωνιακό κέντρο. Πρώτος το έδειξε ο Ν. Σβορώνος, στην πρωτοποριακή μελέτη του για το εμπόριο της Θεσσαλονίκης στον 18ο αιώνα, την οποία ο Μαζάουερ θα μπορούσε, ίσως, να αναδείξει περισσότερο.

Απέραντο σφαγείο
Ωστόσο, πέρα από το εμπόριο, η ειρηνική συμβίωση τόσο διαφορετικών κοινοτήτων στην ίδια πόλη επί τόσο μακρό χρόνο οφείλει ασφαλώς πολλά και στην αμοιβαία ανοχή τους. Σφαγές ασφαλώς, εξολοθρεύσεις και αναγκαστικές εκτοπίσεις υπήρξαν πολλές, πολύ πριν από τα τραγικά γεγονότα του 20ού αιώνα, δηλαδή την πυρκαγιά του 1917, την ανταλλαγή του 1923 και, προπάντων, την «τελική λύση», είκοσι χρόνια αργότερα. Σε χιλιάδες, για παράδειγμα, ανήλθαν οι σφαγές των Ελλήνων της Θεσσαλονίκης, μετά το ξέσπασμα της επανάστασης του 1821, και ο Μαζάουερ τους αφιερώνει μερικές ανατριχιαστικές περιγραφές, βασιζόμενος σε μια πηγή που η αυθεντικότητά της δύσκολα θα μπορούσε να αμφισβητηθεί: το υπόμνημα που απηύθυνε προς τον Σουλτάνο, συγκλονισμένος από όσα είχε δει με τα ίδια του τα μάτια, ένας μουσουλμάνος αγάς, ο 28χρονος Χαϊρουλάχ Εφέντης, ο οποίος μιλούσε για το «απέραντο σφαγείο», στο οποίο είχε μετατραπεί τότε η όμορφη πόλη. Ωστόσο, τα περιστατικά αυτά, όσο άγρια και αν ήταν, δεν συγκροτούσαν τον κανόνα.

Ο κανόνας ήταν η ανοχή και ο αμοιβαίος σεβασμός, υπό τον όρο βεβαίως ότι καμιά από τις εμπλεκόμενες κοινότητες δεν θα αμφισβητούσε την οθωμανική κυριαρχία. Όμως, όπως πολύ σωστά παρατηρεί Μαζάουερ, με τα μέτρα που θεσπίσθηκαν ιδίως μετά το Τανζιμάτ δεν αναγνωρίζονταν δικαιώματα στα άτομα, αλλά στις ομάδες, δηλαδή τους χριστιανούς και τους Εβραίους και, ακριβέστερα, στους θρησκευτικούς ηγέτες τους, τον μητροπολίτη και τον αρχιραβίνο αντιστοίχως. Δεν επρόκειτο, με άλλα λόγια, για αναγνώριση δικαιωμάτων του ανθρώπου, κατά το πρότυπο των μεγάλων διακηρύξεων του Διαφωτισμού, αλλά των ομάδων, στο πλαίσιο της καθεμιάς από τις οποίες τα άτομα εξακολουθούσαν να παραμένουν άνισα, να μην προστατεύεται η προσωπικότητα ούτε η ιδιωτική ζωή τους και να αποτελούν αντικείμενο αυθαίρετης μεταχείρισης, αν όχι και διώξεων, από τους ηγήτορές τους. Ορθά λοιπόν ο συγγραφέας δεν κάνει πουθενά λόγο για οθωμανική εκδοχή της σύγχρονης πολυπολιτισμικότητας, οι δε περί του αντιθέτου αιτιάσεις, που έχουν διατυπωθεί εναντίον του από εθνικιστικούς κύκλους, δεν είναι μόνον παρωπιδικές. Είναι προπάντων παιδαριώδεις. Η Θεσσαλονίκη επιβίωσε επί τόσους αιώνες παρά την πολυθρησκευτική και πολυεθνική σύνθεση του πληθυσμού της διότι, πλην οριακών στιγμών – που δεν θα πρέπει ασφαλώς να αποσιωπούνται- η εξουσία που ασκούνταν στους κατοίκους της ήταν χαλαρή, οι δε υφιστάμενες κοινότητες ανέχονταν κατ΄ αρχήν η μία την άλλη.