Ξένος για τον μη ειδικό αναγνώστη

ΟΙ ΣΧΕΔΟΝ ΑΓΕΦΥΡΩΤΕΣ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ ΑΝΑΜΕΣΑ
ΣΤΟΝ ΙΔΕΩΔΗ ΣΟΛΩΜΟ ΤΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ-ΕΚΔΟΤΩΝ
ΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΟΛΩΜΟ
ΤΩΝ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝ, ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ, ΜΕΓΑΛΕΣ ΔΥΣΧΕΡΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΗΣ ΣΟΛΩΜΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΜΗ ΕΙΔΙΚΟ ΚΟΙΝΟ
Δεν είναι υπερβολική η διαπίστωση ότι σήμερα, σε απόσταση 150 χρόνων από τον θάνατό του και σε φανερή αντίφαση με το γεγονός ότι ο Σολωμός θεωρείται ο κατεξοχήν εθνικός ποιητής μας και ο γενάρχης της νεώτερης ελληνικής ποίησης, η ανάγνωση της ποίησής του αντιμετωπίζει δυσχέρειες μεγαλύτερες ίσως σε σχέση με κάθε άλλη εποχή. Οι δυσχέρειες αυτές προκύπτουν, κατ΄ αρχάς, επειδή οι μη ειδικοί αναγνώστες του Σολωμού στη συντριπτική πλειονότητά τους αγνοούν ή παραβλέπουν ότι τα περισσότερα από τα κείμενα που διαβάζουν ως σολωμικά ποιήματα ανασυγκροτήθηκαν από τους φιλόλογους-εκδότες τους και, συνεπώς, ενέχουν κάποιο βαθμό αυθαιρεσίας. Πιο συγκεκριμένα, αυτό που αγνοούν ή παραβλέπουν είναι ότι το μεγαλύτερο και καλύτερο μέρος της ποίησης του Σολωμού και ιδίως τα συνθέματα της ωριμότητάς του παραδόθηκαν ανέκδοτα και ανολοκλήρωτα, ακατάστατα και δυσανάγνωστα γραμμένα, σε διάφορα στάδια επεξεργασίας, στα αυτόγραφα τετράδια ή σκόρπια φύλλα του.

Η πρώτη βασική πληροφορία που θα αποκτήσει ο μη ειδικός αναγνώστης, αν ασχοληθεί κάπως σοβαρά με τη σολωμική ποίηση, είναι ότι το 1859, δύο χρόνια έπειτα από τον θάνατο του Σολωμού, ο φίλος και μαθητής του Ιάκωβος Πολυλάς, με την έκδοση Διονυσίου Σολωμού, Τα ευρισκόμενα, έφερε σε αίσιο πέρας το εξαιρετικά δύσκολο έργο να ανασυνθέσει σε αποσπάσματα το κείμενο των ελληνόγλωσσων σολωμικών ποιημάτων μέσα από τις διάφορες επεξεργασμένες μορφές τους. Από την εποχή του Πολυλά μέχρι σήμερα το εκδοτικό πρόβλημα του σολωμικού έργου αναδείχθηκε στο σοβαρότερο πρόβλημα της νεοελληνικής φιλολογίας, ενώ από την εποχή του μεσοπολέμου και εξής αρκετοί νεοελληνιστές αφοσιώθηκαν στην προσπάθεια να προσεγγίσουν τον «πραγματικό» ή «αυθεντικό» ποιητή Σολωμό, συγκροτώντας μια έκδοση που να περιορίζει τον βαθμό επέμβασης του Πολυλά στην ανασύνθεση των ποιημάτων.

Δυστυχώς, όμως, από τη στιγμή που ο μη ειδικός αναγνώστης θα περάσει από την, καθησυχαστική αλλά και παραπλανητική, άγνοια του εκδοτικού προβλήματος στη συνειδητοποίηση της καίριας σημασίας του για την ανάγνωση της σολωμικής ποίησης, οι αναγνωστικές δυσχέρειές του όχι μόνο δεν μειώνονται, αλλά αυξάνονται. Αυτό συμβαίνει επειδή ο ενημερωμένος αναγνώστης, που θέτει ως (εύλογο) στόχο να διαβάσει και να απολαύσει τον «πραγματικό» ή «αυθεντικό» Σολωμό, έχει δύο επιλογές που αμφότερες αποδεικνύονται από προβληματικές έως σχεδόν αδιέξοδες.

Η (αυτονόητα) πρώτη επιλογή του είναι να διαβάσει τα κείμενα που συγκρότησαν οι διάφοροι φιλόλογοι-εκδότες. Στην περίπτωση, π.χ., του τελευταίου από τα ελληνόγλωσσα ποιήματα του ώριμου Σολωμού, του «Πόρφυρα», ο πρώτος εκδότης του, ο Πολυλάς, εργάστηκε με βάση τα λιγοστά χειρόγραφα, που παραδίνουν ατελείς μορφές του ποιήματος, και σχημάτισε οκτώ αποσπάσματά του, ενώ ξεχώρισε την ύλη του στο κυρίως κείμενο και στις παραλλαγές στίχων (εναλλακτικές μορφές των στίχων του κυρίως κειμένου). Από την εποχή του Πολυλά (1859) μέχρι σήμερα δημοσιεύτηκαν άλλες οκτώ «εκδοτικές δοκιμές» του «Πόρφυρα», δηλαδή λιγότερο ή περισσότερο διαφορετικές κειμενικές μορφές του ποιήματος, σχηματισμένες από διάφορους φιλόλογους-εκδότες: Κώστας Καιροφύλας (1927), Ν.Β. Τωμαδάκης (1935), Λίνος Πολίτης (1938), Λίνος Πολίτης (1948), Γιώργος Κεχαγιόγλου (1979· προτείνει δύο εκδοτικές δοκιμές), Στυλιανός Αλεξίου (1986 και 1994) και Σπύρος Α. Καββαδίας (1988). Ο καλοδιάθετος και φιλόπονος αναγνώστης που θα διαβάσει και θα συνεξετάσει τις παραπάνω εννέα εκδοτικές δοκιμές του «Πόρφυρα», θα διαπιστώσει ότι σε ορισμένα σημεία η απροσδιοριστία της χειρόγραφης παράδοσης του έργου είναι τέτοια ώστε οι φιλόλογοιεκδότες διαφωνούν αν ορισμένοι στίχοι ή αποσπάσματα ανήκουν ή όχι στο ποίημα. Π.χ. ο Στυλιανός Αλεξίου έκρινε ως άσχετα με τον «Πόρφυρα» και γι΄ αυτό αφαίρεσε τέσσερα από τα αποσπάσματα της έκδοσης Πολυλά, συγκρότησε κείμενο μικρότερο από εκείνο των προηγούμενων εκδοτικών δοκιμών, χωρίς ίχνος αποσπασματικότητας και με εμφανώς διαφορετικό κεντρικό νόημα. Τι απομένει στον αναγνώστη, όταν εντέλει αντιληφθεί ότι με τις διάφορες εκδοτικές δοκιμές του «Πόρφυρα» διαβάζει διαφορετικά ποιήματα ή ότι, με άλλα λόγια, το εκδοτικό πρόβλημα είναι οργανικά αλληλένδετο με το ερμηνευτικό πρόβλημα της σολωμικής ποίησης;

Απομένει η δεύτερη επιλογή ως απόρροια της διαπίστωσης ότι ο μόνος τρόπος για να προσεγγίσει κανείς την πραγματική, ακαταστάλακτη εκδοτική βούληση του Σολωμού, απαραχάρακτη από τις επιλογές των εκδοτών του, είναι να περιπλανηθεί στα Αυτόγραφα έργα (1964). Πρόκειται για τη μνημειώδη δίτομη έκδοση του Λίνου Πολίτη, η οποία παρουσιάζει σε φωτοτυπική μορφή (α΄ τόμος) και σε πιστή τυπογραφική μεταγραφή (β΄ τόμος) τα ίδια τα σολωμικά χειρόγραφα. Αυτή όμως η επιλογή του αναγνώστη επιφυλάσσει, ασφαλέστερα ακόμη, την κατάληξή του σε αδιέξοδο. Επειδή γρήγορα θα συνειδητοποιήσει ότι η μοναδική οδός για να μην εγκαταλείψει το δαιδαλώδες και χαοτικό κειμενικό περιβάλλον των σολωμικών αυτογράφων και να προσανατολιστεί σ΄ αυτό είναι να συμπεριφερθεί ως ειδικός αναγνώστης του, με άλλα λόγια ως φιλόλογος-εκδότης που θα επιχειρήσει τη δική του «εκδοτική δοκιμή»!

Η αντίθεση-διένεξη μεταξύ των υποστηρικτών της αναλυτικής και των υπέρμαχων της συνθετικής εκδοτικής μεθόδου (η αντίθεση αυτή εμφανίστηκε την εποχή του μεσοπολέμου και συντηρείται μέχρι σήμερα) εστιάστηκε σε διλήμματα με τα οποία ήρθαν αντιμέτωποι οι εκδότες του Σολωμού: η κατάσταση της χειρόγραφης παράδοσης των ώριμων ποιημάτων τού επιτρέπει ή όχι (και με ποιους όρους) την εκδοτική «αποκατάστασή» τους· μια σολωμική έκδοση θέτει ως πρωταρχικό της στόχο την πιστότητα προς τη χειρόγραφη παράδοση του κειμένου (αναλυτικοί) ή την πληρέστερη κατανόησή του (συνθετικοί)· το αισθητικό κριτήριο του εκδότη επιτρέπεται (συνθετικοί) ή δεν επιτρέπεται (αναλυτικοί) να λειτουργήσει ως εκδοτικό κριτήριο· το κοινό στο οποίο απευθύνεται μια έκδοση σολωμικών ποιημάτων είναι ειδικό (αναλυτικοί) ή μη ειδικό (συνθετικοί)· μια έκδοση των σολωμικών ποιημάτων οφείλει να διατηρήσει (αναλυτικοί) ή να απαλείψει (συνθετικοί) τα ίχνη της αποσπασματικότητάς τους. Η οξύτητα με την οποία οι δύο αντιμαχόμενες πλευρές τάσσονται στο ένα ή το άλλο άκρο των παραπάνω διλημμάτων φανερώνει μάλλον ότι αμφότερες οι εκδοτικές πρακτικές, αν και ριζικά διαφορετικές, αποβαίνουν εξίσου αναπαραστάσεις της πραγματικότητας των σολωμικών αυτογράφων, χωρίς να έχει ιδιαίτερη σημασία ότι η συνθετική μέθοδος είναι πολύ περισσότερο αναπαραστατική από την αναλυτική μέθοδο. Εντέλει, μήπως η πραγματικότητα που οι ειδικοί αναγνώστες αρνούμαστε να δεχτούμε είναι ότι το εκδοτικό πρόβλημα της σολωμικής ποίησης, όποια εκδοτική μέθοδο κι αν εφαρμόσουμε, είναι εγγενώς άλυτο;