Από την ειρωνεία μέχρι την εμπάθεια

Ο αφηγητής ιερομόναχος Διονύσιος, ταραγμένος από τον μεγάλο αριθμό των αδίκων ανθρώπων, οδηγείται στον πιο «αυθεντικό» εκπρόσωπό τους, στη γυναίκα της Ζάκυθος, που «πολεμάει να βλάφτει τους άλλους με τη γλώσσα και με τα έργατα». Ό,τι θα κάνει στη συνέχεια, είναι να εκθέσει και να καταγγείλει τη βιαιότητα του προσώπου, την ανηθικότητα, την πολιτική και κοινωνική του αναλγησία, μέσα από πράξεις και λόγια, που στρέφονται όχι μόνο προς τα «έξω» (προς τις γυναίκες πρόσφυγες από το Μεσολόγγι) αλλά και προς τα «μέσα», προς την ίδια της δηλαδή την οικογένεια και ιδιαίτερα προς την αδελφή της, για την οποία τρέφει άσβεστο μίσος (της καταλογίζει ό,τι βαραίνει εκείνην: ασχήμια, βρωμιά, μοιχεία).

Ο ιερομόναχος στην προσπάθειά του αυτή θα υιοθετήσει τους τρόπους της γυναίκας και με τολμηρό λεξιλόγιο που κυμαίνεται από την ειρωνεία μέχρι την εμπάθεια, εμμένοντας σε ορισμένες περιστάσεις σχεδόν απολαυστικά στην απόδοση αποτροπιαστικών λεπτομερειών, θα τη «δείξει» στους αναγνώστες όπως μόνον εκείνος μπορεί να τη «δει»: πρώτα ως φυσική παρουσία που του έρχεται «στο νου» (στο δεύτερο κεφάλαιο) και κατόπιν μέσα από την πλοκή, προβάλοντας δύο κορυφαίες στιγμές της: μια του παρόντος (στο επόμενο κεφάλαιο) μπροστά στις Μεσολογγίτισσες που έχουν έλθει στο σπίτι της να ζητήσουν βοήθεια (ο αφηγητήςιερομόναχος Διονύσιος, αθέατος παρακολουθεί τη σκηνή), και μια του οραματικού μέλλοντος (στο προτελευταίο κεφάλαιο), μπροστά στον επικείμενο θάνατό της. Ο αφηγητής στην τελευταία περίπτωση μεταφέρεται εν εκστάσει στο μέλλον, στο δωμάτιο δηλαδή της γυναίκας, για να παρακολουθήσει το φρικτό τέλος της και να το μεταφέρει σχεδόν κινηματογραφικά:

…«Είδα αντίκρυ από το<ν> καθρέφτη, στη άκρη της κάμερας ένα κρεβάτι· και εφαινότουνα πως δεν ήτουνα μέσα τίποτες, και απάνου ήτανε πολύ μύγα κουλουμωτή./ Και απάνου στο προσκέφαλο είδα σα μία κεφαλή ακίνητη e mince, σαν εκείνες που κάνουνε στα χέρια τους και στα στήθια τους οι πελαγίσιοι με το βελόνι.[…]/ Και ανανοήθηκα πως κάτι αναδεύτηκε μες στα σεντόνια που ήτανε λερωμένα, αιματωμένα και ξεντερολοϊσμένα./ Και κοιτάζοντας καλύτερα στην εικόνα του προσκεφάλου, εταραχτήκανε τα σωθικά μου, γιατί από ένα κίνημα που έκαμε με το στόμα εγνώρισα τη Γυναίκα της Ζάκυθος, που εκοιμόντουνα, όλη φθαρμένη από το τηχτικό».

* Το κείμενο του Foscolo σε άρτια επεξεργασμένη μετάφραση του Ανδρ. Μπελεζίνη: Σπείρα 1 και 2 (Καλοκαίρι και Φθινόπωρο-Χειμώνας 1984) 3-36 και 5-42 αντίστοιχα ** Οι παραπομπές είναι από την έκδοση της Ελένης Τσαντσάνογλου: Διονύσιου Σολωμού, Η Γυναίκα της Ζάκυθος. Όραμα του Διονύσιου ιερομόναχου, εγκάτοικου εις ξωκλήσι Ζακύνθου , Ηράκλειο, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, 1991 Ο ΔημήτρηςΑγγελάτος είναι καθηγητής Θεωρίας Λογοτεχνίας και Συγκριτικής Φιλολογίας στο Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών- Πανεπιστημίου Κύπρου