Ο Κ. Δεσποτόπουλος για τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄

Ο καθηγητής Κ. Δεσποτόπουλος απαντά στις επικρίσεις του καθηγητή Β. Κρεμμυδά για τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄.

«Ο καθηγητής Βασίλης Κρεμμυδάς, στην εφημερίδα “ΤΑ ΝΕΑ” της 25/11/2006, επικρίνει με ύφος έντονο τις δημοσιευμένες στο φύλλο της ίδιας εφημερίδας, της 27/10/2006, κρίσεις μου για την υπέρ του έθνους δράση το 1821 του Πατριάρχου Γρηγορίου Ε΄, μάλιστα και με κατονομάζει επανειλημμένα. Προς υπεράσπιση όχι τόσο του δημοσιεύματός μου, όσο της ιστορικής αλήθειας και ιδιαίτερα της φήμης του Εθνομάρτυρος Πατριάρχου, σχολιάζω νηφάλια τις άστοχες αυτές επικρίσεις.

Η συλλογιστική του κ. Β.Κ. είναι η εξής: “Η οργάνωση της Επανάστασης από τη Φιλική Εταιρεία βασίστηκε στην ιδεολογία του Διαφωτισμού”, ο Πατριάρχης ήταν αντίθετος προς την ιδεολογία του Διαφωτισμού, άρα ήταν ο Πατριάρχης και αντίθετος προς τη Φιλική Εταιρεία και προς την Επανάσταση, ώστε και η αποκήρυξή της εκφράζει το πραγματικό φρόνημά του. Η συλλογιστική αυτή όμως δεν ευσταθεί.

Σφαλερός είναι ήδη ο ισχυρισμός για την ιδεολογία της Φιλικής Εταιρείας, ως βασισμένης στον λεγόμενο Διαφωτισμό. Κύρια εμπνευστική πηγή της Φιλικής Εταιρείας και της Επανάστασης υπήρξε ο παραδοσιακός βαθύς πατριωτισμός της γενεάς εκείνης των Ελλήνων. Μαρτυρεί ο ίδιος ο τίτλος της εναρκτήριας τής Επαναστάσεως Προκηρύξεως του Αρχηγού της Φιλικής Εταιρείας Αλέξανδρου Υψηλάντη “Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος”, άσχετος ή και αντίθετος προς τον Διαφωτισμό. Επιμαρτυρεί το ήθος των διαλογισμών του Μακρυγιάννη, ο μέχρι μυστικοπάθειας πατριωτισμός του. Οι όποιες τυχόν τότε απηχήσεις της ιδεολογίας του Διαφωτισμού δεν ήταν οι κύριες κινητήριες αξίες προς την εθνεγερσία. Οι άνδρες της ηγεσίας της Φιλικής Εταιρείας διαμόρφωσαν την ιδεολογία της, ώστε να είναι ασπαστή από τους Έλληνες όλους, είτε συντηρητικούς, είτε νεωτερικούς, ενωμένους στον κοινό και μόνο σκοπό, την απελευθέρωση του υπόδουλου έθνους.

Αλλά το ενώπιον του Πατριάρχου εναγώνιο μέλημα τότε δεν ήταν η αντιμετώπιση της όποιας ιδεολογίας της Φιλικής Εταιρείας, αλλά η περίσωση τών πέραν των επαναστατημένων περιοχών Ελλήνων, δηλαδή του γένους στο σύνολό του σχεδόν, από τον άμεσο κίνδυνο αφανισμού. Ο κ. Β.Κ. παραβλέπει την κρίσιμη αυτή κατάσταση και στο μεγαλύτερο μέρος του άρθρου του παρουσιάζει επικρίσεις του Πατριαρχείου για την αντίθεσή του προς την εισαγωγή στην παιδεία νεωτερικής ιδεολογίας, ως εάν η αντίθεση τυχόν αυτή συνεπαγόταν άνευ ετέρου και αντίθεση προς την απελευθέρωση του έθνους. Αυτό είναι όμως σφάλμα.

Γράφει ο κ. Β.Κ. για την “αποκήρυξη” από τον Πατριάρχη της Επαναστάσεως το 1821: “Το γεγονός αναφέρει με πολλές λεπτομέρειες ο μακαρίτης Αλ. Δεσποτόπουλος (“Ιστορία του Ελληνικού Έθνους”, Εκδοτική Αθηνών, τ. ΙΒ, σ.σ.

32-33), ο οποίος όμως απλώς μεταφέρει τις, έτσι κι αλλιώς μεταγενέστερες, περιγραφές των απομνημονευματογράφων του Αγώνα Ν. Σπηλιάδη και Μ. Οικονόμου. Μόνο που αυτές οι περιγραφές δεν συνιστούν τεκμήρια και η νεώτερη ιστοριογραφία μας, των τελευταίων 30-35 χρόνων δηλαδή, έχει οριστικά πάψει να ασχολείται με πληροφορίες χωρίς πηγές, που κάποτε επινοούν για να “παίζουν” με παραμυθάκια σε βάρος της ιστορικής γνώσης με σκοπό την παραμόρφωσή της”.

Οι αμετροέπειες “με παραμυθάκια σε βάρος της ιστορικής γνώσης με σκοπό την παραμόρφωσή της”, είναι μάλλον γεννήματα μέθης της γραφής και δεν εκφράζουν γνήσια, πιστεύω, το πνεύμα του σοβαρού ιστορικού κ. Β.Κ. Ερωτώ: Ήταν λοιπόν ιστοριογράφοι απατεώνες ο Σπηλιάδης και ο Οικονόμου; Και ποια είναι τα παραμυθάκια; Μήπως η από την έναρξη της Επαναστάσεως, το 1821, περιαγωγή αυτόματα σε κατάσταση ομηρείας του μεγαλύτερου τότε πλήθους των Ελλήνων, με κίνδυνο έσχατο να εξοντωθούν; Μήπως και ο απαγχονισμός του Γρηγορίου Ε΄ ή και η καθαίρεση και ο πνιγμός του θρησκευτικού των Τούρκων ηγέτη, συνεργού του Πατριάρχη στη σωτηρία της γενεάς εκείνης των Ελλήνων; Και είναι αναξιόπιστες, ως “μεταγενέστερες”, οι αφηγήσεις του Σπηλιάδη, πολιτικού της εμπιστοσύνης του Καποδίστρια, ενώ είναι αξιόπιστες, ως στηριγμένες δήθεν σε πηγές, οι πράγματι μεταγενέστερες, κατά ενάμιση αιώνα και πλέον, “μελέτες” ιστορικών της εμπιστοσύνης του κ. Β.Κ., αν και στερημένων κάποτε και από ιστορική διορατικότητα;

Και ας μου συγχωρηθεί να διαμαρτυρηθώ ιδιαίτερα για τη φράση “ο μακαρίτης Αλ. Δεσποτόπουλος… απλώς μεταφέρει τις… περιγραφές των απομνημονευματογράφων του Αγώνα Ν. Σπηλιάδη και Μ. Οικονόμου”. Υπενθυμίζω στον κ. Β.Κ. ότι ο αοίδιμος αδελφός μου Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος (βλ. το βιβλίο μου “Αοιδίμων Φήμη”, 2005, Εκδόσεις Δαρδανός- Τυπωθήτω) ήταν σοβαρός ιστορικός, όπως είναι και ο κ. Β.Κ. και ότι δεν συνήθιζε να “μεταφέρει απλώς”, αλλά βασάνιζε πολλαπλά ό,τι εύρισκε στις ιστορικές πηγές- και είναι ιστορικές πηγές σε κάποιο βαθμό και τα έργα των απομνημονευματογράφωνκαι προπάντων είχε την απαραίτητη για τη βάσανο αυτή και για την ορθή χρήση των πηγών, ιστορική αγχίνοια, σύνθεση νοητικής ρώμης και πολιτικής επιστημοσύνης.

Πρέπει, όμως, να σχολιάσω και την “παρατήρηση” του κ. Β.Κ.: “Από την προσεκτική μελέτη του κειμένου της καταδίκης… θα παρατηρήσει κανείς ότι σε αυτές είναι αποτυπωμένη όλη η αντιδιαφωτιστική, αντινεωτερική ιδεολογία του Πατριάρχου”. Κατ΄ εμέ λοιπόν, από μελέτη προσεκτική του κειμένου συνάγεται ότι ο Πατριάρχης, όπως και με άλλες σ΄ αυτό μεγαλόστομες εκφράσεις, επιδιώκει να εξαθωώσει το σε κατάσταση ομηρείας ευρισκόμενο έθνος, με την επιτίμηση της “διαφωτιστικής” ιδεολογίας ιδιαίτερα προσπαθεί να εμφανίσει την επανάσταση ως έργο μικρού αριθμού Ελλήνων, παρασυρμένων από καταδικαστέα, επείσακτα και ξένα προς το έθνος, ανατρεπτικά ιδεολογήματα, επιχείρημα εντυπωσιακό για την εξαθώωση του Έθνους προς αποτροπή του αφανισμού του».