Πρόκληση προς το καθεστώς

Οι περιπέτειες του ουμανιστή γιατρού Γιούρι Ζιβάγκο, του μυθιστορηματικού alter ego του Μπορίς Παστερνάκ, τόσο σε επίπεδο πεποιθήσεων όσο και σε επίπεδο ερωτικών ατασθαλιών, ολοκληρώθηκαν μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σε μια εποχή που τα «χιόνια έλειωναν»- σύμφωνα και με το ομότιτλο πόνημα του Ελία Έρενμπουργκ- και ο γέρος δικτάτορας, χορτασμένος από τις δάφνες της νίκης, έδειχνε να χαλαρώνει τα λουριά της σοβιετικής ιντελιγκέντσιας. Φρούδες ελπίδες. Ο Τσόρτσιλ διακήρυξε την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου, με την περίφημη ομιλία του για το «σιδηρούν παραπέτασμα» και ο Στάλιν άρχισε να διαβλέπει μια νέα συνωμοσία κολοσσιαίων διαστάσεων, στην οποία συμμετείχαν… Εβραίοι, φορμαλιστές και γιατροί. Αν δεν πέθαινε ή δεν τον πέθαιναν (αδιευκρίνιστο ακόμη) τον Μάρτιο του 1953, το νέο κύμα των ήδη προγραμματισμένων διώξεων θα υποβίβαζε τη Μεγάλη Τρομοκρατία σε ειδυλλιακή παρένθεση. Η άνοδος του Χρουστσόφ στην εξουσία και η καταγγελία των σταλινικών εγκλημάτων (όπου παρέλειψε να συμπληρώσει ότι ήταν άμεσος συνεργός) δημιούργησαν την ψευδαίσθηση – τουλάχιστον στη Δύση- μιας νέας ευκαιρίας για πολιτική ή έστω πολιτιστική ελευθερία.

«Ο “Φάκελος της Υπόθεσης Παστερνάκ”», σημειώνει στο επίμετρό της η Ζακλίν ντε Προυαγιάρ, «αποδεικνύει καθαρά ότι στη χρουστσοφική Ρωσία, που χρίσθηκε φιλελεύθερη την επομένη του 20ού Συνεδρίου του ΚΚΣΕ, η σύγκρουση μεταξύ τέχνης και πολιτικής παραμένει εξίσου ανελέητη, όπως και στην εποχή του Στάλιν. Το Κόμμα αποδέχεται μόνο την τέχνη που το υπηρετεί ή που ελπίζει ότι θα το υπηρετήσει. Το ανεξάρτητο πνεύμα του Παστερνάκ, η δηλωμένη επιθυμία του να “οδηγήσει τον λαό πίσω στην ιστορία του και την ψυχή του στην κοινωνία στην οποία ανήκει”, η υπεράσπιση ενός οράματος για την ανθρωπότητα που επιβεβαιώνει τα απαράγραπτα δικαιώματα του ατόμου και αναζητεί τον απώτερο σκοπό του ανθρώπου έξω από την αναζήτηση της κομμουνιστικής ουτοπίας, συνιστούν απαράδεκτη πρόκληση προς το καθεστώς».