ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ Η κρυφή γοητεία του αφορισμού

Η τέχνη του αφορισμού είναι δύσκολη και απαιτητική. Το γνωρίζουν καλά όσοι έχουν εντρυφήσει στο είδος- είτε, ως συγγραφείς οι ίδιοι, επιλέγοντας αυτή την ελκυστική αλλά δύστροπη μορφή έκφρασης, είτε προσπαθώντας , ως αναγνώστες, να αποκωδικοποιήσουν τα μυστικά της. Η συντομία του αφορισμού είναι ασφαλώς η μεγάλη του αρετή, αφού είναι πράγματι θαυμαστό να μπορεί κανείς να αποδώσει με διαύγεια και συντομία πυκνές σκέψεις και αντιφατικά συναισθήματα. Όμως πολλές φορές η συνταγή δεν λειτουργεί, το σουφλέ, που θα ΄λεγε και ο Τσέστερτον, δεν φουσκώνει, και τότε οι προσδοκίες μας διαψεύδονται οικτρά. Αυτό συμβαίνει όταν ο αφορισμός εκτρέπεται σε κοινότοπο απόφθεγμα, διδακτική ρήση, προβλέψιμη ηθικολογία ή απλώς ρητορικό πυροτέχνημα και ο αφοριστής θυμίζει γυμνασιάρχη επαρχιακού λυκείου που νουθετεί με το δάχτυλο υψωμένο τα άπειρα μαθητούδια του. Όταν, με άλλα λόγια, η «αλήθειά» του αν και υποκειμενική, άρα ρευστή και μεταβλητή, σερβίρεται ως αδιάψευστη γνώση. Αν το συγκροτημένο σύστημα ενός φιλοσόφου θυμίζει τη σταθερή ροή ενός ποταμού με σαφή προορισμό, τότε το απόσπασμα δεν είναι παρά το νερό ενός σιντριβανιού, που εκτινάσσεται ορμητικά προς τα πάνω. Δεν έχει παρά να συγκρίνει κανείς τον τρόπο που εκδιπλώνει τις θέσεις του ένας Χέγκελ ή ένας Καντ, με αυτόν του Νίτσε, για παράδειγμα. Η αφορισμοί του, όπως και του πνευματικού του τέκνου Σιοράν, είναι σαν βέλη που σκίζουν με ταχύτητα και ακρίβεια τον ιστό της σκέψης μας, και καρφώνονται βίαια στον στόχο τους.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι αφοριστές· ένας από τους λόγους είναι ότι το γράψιμό τους συγγενεύει στενά με αυτό των ποιητών. Ο Πάουντ μάς θυμίζει ότι στα γερμανικά η λέξη για την ποίηση «dichtung» συνδέεται ετυμολογικά με το ρήμα «dichten» που σημαίνει «συμπυκνώνω». Εκλεπτυσμένη και τεχνικά άρτια συμπύκνωση πολιτικών, κοινωνικών, θρησκευτικών και λογοτεχνικών απόψεων, λοιπόν, ο αφορισμός. Στην αγγλική γλώσσα μετρ του είδους. Στην αγγλική γλώσσα μετρ του είδους παραμένει ο Τσέστερτον, με τον Χάλιφαξ και τον Χάζλιτ να ακολουθούν κατά πόδας. Τον Γουάιλντ τον θεωρώ περισσότερο αξεπέραστο «wit»(η ελληνική μετάφραση «πνευματώδης» σίγουρα δεν αποδίδει τη σημασία και βαρύτητα του όρου) παρά έναν καθαρόαιμο «aphorist», μεγαλύτερο φυσικά κατά πολύ του Μπερνάρντ Σω, ο οποίος πολλές φορές ηθικολογεί αφόρητα. Η Γαλλία δεν υπολείπεται: Ο Λα Ρουσφουκώ κρατάει για πολλούς τα ηνία, αν και προτιμώ τον «προκατειλημμένο» και «θερμοκέφαλο» Λα Μπρυγιέρ. Ο Βαλερύ σίγουρα ανήκει στις προτιμήσεις μου, αν και πολλοί από τους αφορισμούς του φαίνεται να έχουν γραφτεί στην οριζόντια θέση: διαρκώς τρίβουν τα μάτια τους σαν να έχουν μόλις ξυπνήσει ή να ετοιμάζονται να κοιμηθούν. Ο Ζαμπές, αν και ικανός για τους πιο τολμηρούς αιφνιδιασμούς, πάσχει από ένα είδος «ραβινικής» μονομανίας. Ο Μπαρτ παραμένει πάντοτε συναρπαστικός, όπως και ο έφηβος Κοκτώ, αν και λιγότερος αυτοερωτισμός δεν θα έβλαπτε. Πολλοί από τους αφορισμούς τους κοιτάζονται διαρκώς στον καθρέφτη εμφανώς συνεπαρμένοι από τον εαυτό τους. Τέλος, ο Πασκάλ: διαβάζω τις «Σκέψεις» του όπως τα «Ανάλεκτα» του Κομφούκιου, γοητευμένος από την ευκλείδεια σαφήνειά τους, η οποία σφράγισε σίγουρα το είδος. Η προσφιλής μου γερμανική τετράδα είναι Λίχτενμπεργκ, Νίτσε, Κράους , Κανέτι- με αυτή τη σειρά. Ο καθένας και μια εποχή του χρόνου. Ο Νίτσε βέβαια ίσως και για τις τέσσερις.

Άφησα για το τέλος τον Α ντόνιο Πόρτσια, ελάχιστα γνωστό στο ευρύ κοινό. Οι «Φωνές» του θα έπρεπε να είναι η Βίβλος των αφορισμών: «Ακόμη και τα λουλούδια για να σκορπίσουν την ευωδιά τους πρέπει ν΄ αρχίσουν να πεθαίνουν» γράφει, αυτός που έζησε «με την ελπίδα να γίνει μια ανάμνηση». Ο Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση»