ΜΑΤΙΑ Ξέμπαρκου εγκώμιον

Επινίκια και επιήττεια,μεθεόρτια και μετερώτια, δέος και πέος, καθαρά χέρια και καθαρή ευθυνοφοβία, curriculum vitae ή ridiculum vitae κ.ο.κ. Ο Βασίλης Πεσμαζόγλου είχε ανέκαθεν ταλέντο στα λογοπαίγνια που σου έκοβαν το γέλιο στη μέση, όταν καθόσουν να τα σκεφτείς. Αυτή τη φορά τα τιθάσευσε σε ένα μυθιστόρημα, το πρώτο του, και στα 54 του καταθέτει ένα από τα πιο καίρια(και διαβαστερά) αντισχόλια για τα ελληνικά ήθη μετά τη Μεταπολίτευση. Είναι το Τυφλό σύστημα (Πόλις), που παίζει και με τα λογοτεχνικά είδη χωρίς όμως να τα παρωδεί. Γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο με τη μορφή ημερολογίου, συνδυάζει το «πανεπιστημιακό μυθιστόρημα»(campus novel με τον απόηχο της υπόθεσης Αλεξανδρόπουλου στο Πανεπιστήμιο Κρήτης), το ερωτικό με τον αφηγητή-ήρωα να καταβυθίζεται σε έρωτες «ξεχασμένους, ξεφτισμένους, ξετσίπωτους, ξεχαρβαλωμένους, διεστραμμένους, διαστροφικούς, διατροφικούς ή… ατροφικούς», και την αστυνομική τροπή(συν έναν φόνο). Το παζλ αυτό μπολιάζεται με τη μεταπολεμική ελληνική ιστορία που θάβεται και ξεθάβεται κατά το δοκούν από την οικογένεια του αφηγητή, με ένα κοσμοπολίτικο στοιχείο που μεταφέρει τη δράση από το Κολωνάκι ή τη Σίφνο ώς την Αίγυπτο και τη Φλωρεντία, και με μια διαρκή αναφορά στον παράγοντα τύχη(ή γκαντεμιά) που ρυθμίζει τελικά τη ζωή του ήρωα-αφηγητή, πρώην λέκτορα πολιτικής φιλοσοφίας και νυν επαγγελματία χαρτοπαίκτη ποκαδόρο, γνώστη των μυστικών του «γκο» ή των ζαριών του Σουκουμάρ! Χάρη σ΄ αυτόν ακριβώς τον ήρωα, έναν περιθωριακό αλλά όχι του οργανωμένου και ιδεολογικοποιημένου περιθωρίου, ο συγγραφέας μάς δίνει μια εικόνα των επιτευγμάτων της «Γενιάς του Πολυτεχνείου», διαφορετική από εκείνες της πρόσφατης λογοτεχνίας(Μάρκαρης, Σωτηροπούλου, Αναστασέα…). Και εδώ υπάρχει ο πρώην καθοδηγητής-σύντροφος που αποδείχθηκε τέλειος οπορτουνιστής(και «κωλόφαρδος»), που εξαργύρωσε την αντιχουντική δράση του, που άλωσε το Πανεπιστήμιο με τους ελιγμούς του και κατέληξε υφυπουργός, έχοντας τελειοποιήσει «την τέχνη να ψεύδεται όπως αναπνέει». Όμως απέναντί του δεν έχουμε τον ρομαντικό επαναστάτη με τα οράματα που διαψεύστηκαν, αλλά μια «τσίγκινη μετριότητα» προικισμένη ωστόσο με το μικρόβιο της αμφιβολίας. Έναν πρώην οργανωμένο σε αντιχουντική αριστερή παράταξη, πρώην ασκούμενο δικηγόρο, πρώην στέλεχος σε εξαγωγική εταιρεία, πρώην πανεπιστημιακό που παγιδεύτηκε σε μια υπόθεση λογοκλοπής, πρώην παντρεμένο, πρώην ευκατάστατο, πρώην κύριο, που ντεραπάρει από την κανονικότητα. Και εξελίσσεται σε νεόπτωχο κηφήνα, ρεμπεσκέ, νομάδα, αυτάρκη και πολυμαθή, αυτοκαταστροφικό, με επικίνδυνα σεξουαλικά γούστα, που από την πολυτελή του(αυτο)εξορία αναστοχάζεται τη ζωή του- τα μικρά και τα μεγάλα της, τα προφανή και τα αλλόκοτα, τα γενικά και τα ειδικά, τις σκέψεις και τα συναισθήματά του- σαν παιχνίδι. Σαν αταξία.

Ο Βασίλης Πεσμαζόγλου είναι έναν χρόνο πιο μεγάλος από τον αφηγητή, διδάσκει Πολιτική Οικονομία στο Ρέθυμνο,μπήκε αργοπορημένα κι αυτός, 40άρης, στα χωράφια της λογοτεχνίας(με το αφήγημα 1993 και τα διηγήματαΑγίου Βαλεντίνου ), και έχει περάσει αρκετά αυτοβιογραφικά στοιχεία στο καινούργιο του βιβλίο. Όμως δεν είναι αυτά που θα κεντρίσουν τον αναγνώστη. Είναι η οπτική του γωνία που εκφράζεται, έστω με κάπως ακραίο τρόπο, μέσα από τον κεντρικό χαρακτήρα του. Αυτός ο ξέμπαρκος άντρας είναι ένας misfit (θυμάστε τον Κλαρκ Γκέιμπλ στην ομώνυμη ταινία με την Μονρόε σε σενάριο Άρθουρ Μίλερ;), ένας απροσάρμοστος, περιθωριοποιημένος από αηδία, αλλά και απελευθερωμένος, που δικαιώνεται από τον συγγραφέα. Ο Πεσμαζόγλου σχολιάζει την καραμπινάτη αυταρέσκεια των εκλεκτών τής σήμερον, και τη σοβαροφανή επιστήμη, κουλτούρα και πολιτική. «Πολιτική», λέει ο αφηγητήςήρωάς του, «είναι η επικράτηση του πλέον προσαρμόσιμου».

«Πρέπει να χαράζεις πορεία μεταξύτης γενικευμένης λήθης και της εκ του πονηρού αναμόχλευσης. Και τα δύο τείνουν να συνθλίψουν την πραγματική μνήμη: οι άνθρωποι είτε αποσιωπούν και τελικά ξεχνούν, είτε ξεθάβουν επιλεκτικά, εξυπηρετώντας σκοπιμότητες του παρόντος». Αυτή τη συμβουλή ακολουθεί ο αφηγητής προσπαθώντας να χαρτογραφήσει την ιστορία του και την εποχή του. Του τη δίνει η θεία Άννα που ζει στο πατρογονικό σπίτι στην Τρίπολη, γράφοντας αστυνομικά μυθιστορήματα. Στο υπόγειο έχει φυλαγμένα τα όπλα που έκρυψαν οι αντάρτες της περιοχής μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας και θυμάται ακόμα τον καταδότη του πατέρα της, ο οποίος κατέληξε να εργάζεται στην επιχείρηση του καπιταλιστή αδελφού της. Αλλά δεν θα πει ποτέ τίποτα… Το Τυφλό σύστημα είναι διανθισμένο με δευτερεύουσες ιστορίες-μέσα-στην-ιστορία που έχουν πάντα ένα γύρισμα τυχερό ή ατυχές για τον αφηγητή. Με την Ελληνοαμερικανίδα σύζυγο της εξειδικευμένης μόρφωσης, του επιδερμικού φεμινισμού και της θρησκοληψίας, με τη δυναμική και σεξουαλική Ιταλίδα διαρρήκτρια, με τον Ρωσοπόντιο ζητιάνο που γίνεται αντικείμενο οικονομικής ανάλυσης κ.ο.κ. Ο Πεσμαζόγλου δεν επιδιώκει την εμβάθυνση, γιατί όπως και ο ήρωάς του έχει «μπαϊλντίσει από το πολύ βάθος». Η εικόνα που διαμορφώνει όμως, αποκτά αποχρώσεις και επίπεδα χάρη στα παιχνίδια της γλώσσας και της γραφής του, που είναι απολαυστικά. Και χάρη στον αυτοσαρκασμό του, που δεν είναι μανιέρα.