Λύκε, λύκε, είσαι εδώ;

Η Άννα Βαγενά με τον Γιώργο Χρυσοστόμου στην παράσταση «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ» που παίζεται στο «Μεταξουργείο»

Δεν χρειάζεται βέβαια να ξαναδιατυπώσω τον ορισμό του πραγματικού περιεχομένου
του όρου «ηθογραφία» αφού, ως γνωστόν αλλά όχι και συνειδητοποιημένο, καμιά
σχέση δεν έχουν η γραφικότητα και το φολκλόρ, όπως ταυτίσαμε στον τόπο μας τον
όρο με την καταγραφή και την κριτική των ηθών, των νοοτροπιών, των
συμπεριφορών συγκεκριμένων ανθρώπινων ομάδων και ατόμων μέσα σε κοινωνικά,
οικονομικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα. Ιδιαίτερα από την αμερικανική
δραματουργία λείπει παντελώς το ποιητικό θέατρο. Μεγάλοι ποιητές της Αμερικής,
όπως π.χ. ο Άρτσιμπαλ Μακλίς, όταν έγραψαν θέατρο, ηθογραφία έκαναν, έστω κι
αν λειτούργησαν αφαιρετικά. Θυμίζω το έργο «Ιώβ» που ανέβασε ο Κουν πριν από
πενήντα χρόνια.

Το αμερικανικό θέατρο κι όταν επηρεάστηκε από την αρχαία τραγωδία (το ελληνικό
θέατρο είναι μια έμμονη ιδέα όλων των μεγάλων Αμερικανών δραματουργών),
κράτησε τις ιδεολογικές συγκρούσεις, το ψυχογράφημα των χαρακτήρων των
τραγικών, αλλά το θέμα ενοφθαλμίστηκε πάντα στον κοινωνικό και ιδεολογικό
κορμό της αμερικανικής ζωής και παράδοσης. Εκτός από κάποια εξπρεσιονιστικά
πειράματα του Ο’Νιλ, που έμειναν ανεπίδοτα σκηνικά πειράματα ενδεικτικά του
μοντερνισμού του και της ευρωπαϊκής του λατρείας, το κύριο σώμα του έργου του
– από τα ναυτικά αυτοβιογραφικά του μονόπρακτα έως το «Πένθος ταιριάζει στην
Ηλέκτρα» και το «Φεγγάρι των κακογεννημένων» έως το «Μακρύ ταξίδι της μέρας
μέσα στη νύχτα» – είναι μεγαλειώδη μωσαϊκά του αμερικανικού ήθους και κριτικός
ρεαλισμός (ιδού: το περιεχόμενο της Ηθογραφίας).

Όλο το έργο του Τενεσί Ουίλιαμς είναι μια ανατομία των ηθών κυρίως του
αμερικανικού Νότου και το έργο του Άρθουρ Μίλερ, μια κριτική ρεαλιστική ματιά
πάνω στα κοινωνικά και πολιτικά ήθη της Αμερικής και αργότερα της
παγκοσμιοποιημένης μεταπολεμικής Ευρώπης. Ο Σέπαρντ, ο Μάμετ, ο Ινγκ
παλαιότερα, αλλά και ο Νιλ Σάιμον και άλλοι νεώτεροι αναπαράγουν τα μοντέλα
γραφής των προπατόρων, τον Στρίντμπεργκ, τον Ίψεν και κυρίως τον Τσέχωφ.
Εξάλλου η αμερικανική υποκριτική είναι ημίαιμο τέκνο της μεθόδου του
Στανισλάφσκι που στη Σοβιετική Ένωση, τυποποιημένη και ιδεολογοποιημένη,
κατάντησε στον δογματικό σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Οι μεγάλοι, πράγματι μεγάλοι,
Αμερικανοί ηθοποιοί σπάνια ευδοκίμησαν στο ποιητικό θέατρο. Θυμηθείτε πόσο
εκτός ύφους ήταν ο Μάρλον Μπράντο δίπλα στον Γκίλγουντ ή τον Μέισον στον
μέτριο «Ιούλιο Καίσαρα» του Χόλιγουντ. Από τον Φρέντερικ Μαρτς έως τον Ελάι
Γουάλας, από τον Πολ Μιούνι και την Κάθριν Χέπμπορν έως τον Γούντγουορντ και
τον Τζακ Λέμον και τον Γούντι Άλεν, όλοι ηθογραφούν υπέροχα με μια αφοπλιστική
αλήθεια. Πατάνε γερά στα πόδια τους και ο λόγος τους είναι αισθητική εκδοχή
του καθημερινού λεκτικού ρυθμού.

Ο αμερικανικός πολιτικός, φιλοσοφικός και εκπαιδευτικός πραγματισμός
εξέθρεψε στον χώρο της Ψυχολογίας μεθόδους παράλληλες με εκείνες του Παβλόφ,
που σήμερα θριαμβεύουν με το όνομα «Ψυχολογία της συμπεριφοράς». Ο Άλμπι είναι
ένας ιδιοφυής ηθογράφος, ανατόμος της αμερικανικής ζωής, του τρόπου της, των
συμπεριφορών της, της νοοτροπίας της. Σ’ όλα του τα έργα, από την «Ιστορία του
ζωολογικού κήπου» έως την πρόσφατη «Γίδα», βάζει βαθιά το νυστέρι στη σάρκα
του αμερικανικού σώματος.

Το αριστούργημά του «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ» είναι μια πιλοτική
ανατομία του αμερικανικού πραγματισμού. Αν θέλουμε, επιπόλαια πάντως, να
αναφερθούμε γενικά στη φιλοσοφία που στοιχειώνει την αμερικανική εκπαίδευση,
εκκινώντας από τις θεωρίες του Γουίλιαμ Τζέιμς και αργότερα του Ντιουκ θα
μιλούσαμε για έναν τρόπο ζωής και ένα δημόσιο ήθος που ταυτίζει το Αγαθό με το
Ωφέλιμο. Θα μου μείνει αξέχαστο ένα σλόγκαν που κυριαρχούσε τη δεκαετία του
’60 όταν επισκέφτηκα πρώτη φορά τις ΗΠΑ: «Ό,τι συμφέρει και ωφελεί την
Τζένεραλ Μότορς συμφέρει και ωφελεί την Αμερική»!

Ο Άλμπι στο κορυφαίο έργο του μετατρέπει τη σκηνή σε ένα ψυχαναλυτικό ντιβάνι
ομαδικής ψυχοθεραπείας. Δυο σύζυγοι αλληλοσαρκάζονται, αλληλοϋπονομεύονται,
τρώνε κυριολεκτικά τις σάρκες τους, ενώ πασχίζουν να πλησιάσουν ο ένας τον
άλλον μέσα από τη δοκιμασία του μίσους και της αντοχής, της ανοχής, της
συνενοχής τους. Ξεγυμνώνονται, κατασπαράσσονται για να φτάσουν έως το κόκαλο
και το μεδούλι. Αφαιρούν όλα τα μικροαστικά προσχήματα, τις σκοπιμότητες, τους
συμβιβασμούς, τις κοινωνικές ρετσέτες και αξιώνονται (και το πράγμα θέλει
κουράγιο) να αντικρύσουν κατάματα την Κεφαλή της Μέδουσας. Κι όλα αυτά,
ενώπιον επιλεγμένων μαρτύρων που θα λειτουργήσουν και ως θύματα και ως θύτες.
Είναι περιττό να πω ότι αυτό το μικρό επαρχιακό πανεπιστήμιο όπου
διαδραματίζονται η ανθρωποφαγία και ο εξορκισμός και η λύτρωση, είναι ένα
μικρομοντέλο της Αμερικής και το φανταστικό, πλαστό παιδί που «δολοφονείται»,
σπάζοντας κάθε γυάλα ψευδαισθήσεων, είναι η ίδια η αμερικανική κοινωνία που
υποχρεώνεται να σπάσει το υπερφίαλο αμερικανικό όνειρο και να δει τη γυμνή,
ωμή αλήθεια. Πάντα αρχαιόθεν για να αποκαλυφθεί η αλήθεια και να στεριώσουν τα
γεφύρια (επικοινωνίας και συνδιαλλαγής) κάποια γυναίκα του πρωτομάστορα πρέπει
να θυσιαστεί, κάποιος Υιός πρέπει να σταυρωθεί, κάποιος σωτήρας πρέπει να
προσφερθεί στο θυσιαστήριο ως σώμα και αίμα.

Το έργο του Άλμπι έχει ανέβει επανειλημμένως στην ελληνική σκηνή. Κάθε
προσέγγιση είχε την αλήθεια της, γιατί στον σημερινό τουλάχιστον δυτικό κόσμο
(αλλά φοβάμαι πως η επιδημία φτάνει πια και στην Ασία και την Αφρική) τα πάντα
κινούνται μιμούμενα τον αμερικανικό τρόπο ζωής, ώστε η κριτική του Άλμπι να
μας αφορά και να μας αγγίζει όλους. Σκηνές ανάλογης ανθρωποφαγίας έχω
συναντήσει σε κάθε γωνιά της ελληνικής γης κι όχι μόνο γενικά αλλά και ειδικά
– στον πανεπιστημιακό «χώρο». Ευτέλεια, ρουσφέτια, ίντριγκες, στρατηγικές
υπονόμευσης, φαντασιώσεις, ραγιαδισμοί, νεποτισμός, προδοσίες, ματαιοδοξίες,
φτήνια ιδεών, πνευματική εκπόρνευση, νοθεία αισθημάτων αποτελούν τις ψηφίδες
του κοινωνικού μωσαϊκού. Και χρειάζεται μεγάλη δύναμη ψυχής να επιστρατεύσει
κανείς χλεύη, μίσος, απέχθεια για να τινάξει το καπάκι και να απελευθερωθεί ο
ατμός. Όλοι σήμερα στον κόσμο του λεγόμενου ελεύθερου ανταγωνισμού, δηλαδή του
αφύλακτου θηριοτροφείου, φοβόμαστε τον λύκο, τρέμουμε τη «Βιρτζίνια Γουλφ»,
όταν μάλιστα συχνά διαπιστώνουμε πως Λύκος (Γουλφ) είναι η τελευταία
μεταμφίεση της Κοκκινοσκουφίτσας.

Δίχως τερτίπια και μοντερνιές

Στο θέατρο «Μεταξουργείο» η νέα σκηνοθέτις Ελένη Μποζά χωρίς τερτίπια
και μοντερνιές έστησε μια ελληνικής θερμοκρασίας ηθογραφία, εικόνα και
εξομοίωση του παγκόσμιου ηθικού αδιεξόδου και της μόνης ελπίδας διαφυγής, την
αποκάλυψη του μεδουλιού. Σε μια αίθουσα που έχει καθίσματα και στις τέσσερις
πλευρές της, δημιουργήθηκε στο κέντρο της μια αρένα, ένα ρινγκ και ένα μεγάλο
εν αρχή ψυχαναλυτικό κρεβάτι που διαρκούσης της δράσης διαμελίστηκε εις τα εξ
ων συνετέθη. Ευφυές σκηνικό της Ελένης Μανωλοπούλου. Η μετάφραση της Καρέζη
και του Φασουλή είναι ακόμη ακμαία, θεατρικά δραστική και τολμηρή. Οι φωτισμοί
της Μάσχα, φορτισμένοι με δραματική ουσία. Ο Γιώργος Χρυσοστόμου (Νικ) είναι
ηθοποιός ουσίας, με έλεγχο των μέσων και ωραίο λόγο και κίνηση.

Η Γιασεμή Κηλαηδόνη (Χάνι) στον δύσκολο ρόλο της υστερικής χήνας σχεδίασε
αδρά, με χαράξεις βαθιές ένα ασπρόμαυρο πορτρέτο. Ο Γιώργος Νινιός τόνισε τον
ειρωνικό, χλευαστικό τρόπο επιβίωσης του Τζορτζ κι έτσι καθοδήγησε τον ρόλο σε
ασφαλές λιμάνι, αφού ουσιαστικά είναι ο σχεδιαστής, ο οργανωτής του
«παιχνιδιού», άρα διαθέτει ένα περιθώριο νηφάλιας απόστασης παρατηρητή των
εξελίξεων.

Η Μάρθα της Άννας Βαγενά παίχτηκε με απροκάλυπτη, αφοπλισμένη στο έλεος των
καταστάσεων ειλικρίνεια με απότομες φωτοσκιάσεις και αστραπιαία περάσματα στην
άλλη όχθη. Μια παράσταση αφτιασίδωτη που αποδεικνύει πως ο λύκος είναι εδώ!

INFO

«Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ». Στο «Μεταξουργείο» (Ακαδήμου 14, πίσω από
το ΙΚΑ Πειραιώς. Τηλ. 210-5234.382 και 210-5238.475).