Ο φόνος ως ανταρσία

Από την παράσταση «Κάιν» που παρουσιάστηκε στο θέατρο «Σημείον» σε σκηνοθεσία Σμαράγδας Χατζηδάκη

Η Ελλάδα υπήρξε ένας μοιραίος τόπος για τον κολασμένο αυτόν ποιητή, τον
τολμητία, τον «ανηθικολόγο», τον αιμομίκτη, τον σημαδεμένο με τη διαβολική
ομορφιά και το ανάπηρο πόδι, φιγούρα που για τις λαϊκές προλήψεις παραπέμπει
στην εικόνα του Εωσφόρου, αυτό που συνήθως ονομάζεται «διαβολική ομορφιά».

Η Ελλάδα γι’ αυτόν που την περιηγήθηκε στα νιάτα του ακολουθώντας τα βήματα
όλων των μορφωμένων αρχαιομανών Άγγλων που πριν αναπτυχθούν στη χώρα τους
επαγγελματικά ταξίδευαν στις χώρες του Μύθου σ’ ένα μυητικό ταξίδι, μια
διείσδυση στον Λαβύρινθο για να παλέψουν με το θηρίο ή τον δαίμονά τους με
μίτο την ποιητική Αριάδνη, η Ελλάδα λοιπόν ήταν στην εποχή του μια ναρκωμένη
καλλονή που περίμενε το σωτήριο φιλί για να ξυπνήσει. Ο αντιφατικός εκείνος
άνθρωπος όπως όλοι οι ρομαντικοί κυνήγησε με πάθος, με οργή, με χλεύη αλλά και
ερωτική λαχτάρα τα φαντάσματα του καιρού του και τους εφιάλτες, αναμεμειγμένα
με ουτοπικά όνειρα στον χώρο του μύθου και της συμφοράς. Ζητώντας το αυθεντικό
πέρασε από το Τεπελένι και τα Γιάννενα, τον Αλή Πασά, από την εράσμια κόρη
Μακρή στη σκιά της Ακρόπολης, για να πεθάνει επικεφαλής στρατιωτικού σώματος
επιλέκτων Σουλιωτών. Σπάνια ο βίος ενός ποιητή ταυτίστηκε με το έργο του, όσο
του Μπάυρον. Και στον «Κάιν», παρόλο που δεν θεωρείται μείζον έργο του
βρίσκονται εν πυκνώ όλες οι αδιέξοδες, απαισιόδοξες αλλά συνάμα και
επαναστατικές του απόψεις.

Στον Μύθο της Γενέσεως βρήκε μερικά πυρηνικά μοτίβα που προοικονομούσαν
γενικά την ανθρώπινη περιπέτεια αλλά και ειδικά την προσωπική του μοίρα ως
ελεύθερη επιλογή.

Στο ποιητικό του αυτό δράμα πρωταγωνιστούν οι πρωτόπλαστοι (Αδάμ και Εύα) και
τα τέσσερα παιδιά τους ο Άβελ, ο Κάιν, η Ζίλα και η Άδα τα οποία όμως
αποτελούν αντίστοιχα, εξ ανάγκης, αιμομικτικά ζεύγη!

Έβδομο πρόσωπο ο εκπεπτωκώς Άγγελος, ο Εωσφόρος.

Αυτά τα επτά πρόσωπα, κατά τον Μπάυρον, δεν εγκαινιάζουν μόνο την ιστορία αλλά
και το θέατρο, την ποιητική. Το προπατορικό αμάρτημα, που έγκειται στην
επιλογή των πρωτοπλάστων να επιλέξουν (αυτό εξάλλου είναι η ελευθερία,
επιλογή, μια καταδίκη θα πει αιώνες αργότερα ο Σαρτρ) ανάμεσα στο Δέντρο της
Γνώσεως και στο Δέντρο της Ζωής. Επιλέγοντας τη Γνώση επέλεξαν τον θάνατο.

Το αριστουργηματικό εύρημα του Μπάυρον είναι ακριβώς αυτό. Οι έκπτωτοι βιώνουν
την εμπειρία της αναμονής του θανάτου εκτός Παραδείσου. Όσο ζούσαν στην Εδέμ
και δεν γνώριζαν, αγνοούσαν ή, ακριβέστερα, δεν μετείχαν του νοήματος του
θανάτου. Διωγμένοι από τον Κήπο της μακαριότητας, της αμεριμνησίας λόγω της
Γνώσης που επέλεξαν, ο θάνατος εγκαταστάθηκε στη συνείδησή τους ως ο μεγάλος
μελλοντικός Φόβος. Ο θάνατος για τους εξόριστους, θνητούς πλέον, γίνεται ο
μεγάλος Γνωστός Άγνωστος, αφού γνωρίζουν πως νομοτελειακά φέρουν το στίγμα του
αλλά δεν έχουν κανένα σημείο αναγνωρίσεως και ως οι πρώτοι απειλούμενοι, καμία
πείρα, καμία στρατηγική άμυνας, κανένα αντίδοτο, ούτε καν τη συνήθεια.

Ο Κάιν του Μπάυρον είναι ο πρώτος Αμλετικός ήρωας, αφού η μελαγχολία
του έγκειται ακριβώς στο ότι είναι εξαναγκασμένος να βιώνει μια καταδίκη και
μια συνθήκη κοινωνίας ανθρώπων που δεν επέλεξε και από την άλλη να μην μπορεί
να αρνηθεί τη θνητότητα εξαιτίας της αδυναμίας ή της απρονοησίας άλλων.

Τι γίνεται όταν κάποιος άλλος επιλέγει για μας; Ο Εωσφόρος, που συνειδητά και
εν γνώσει του επέλεξε την ανταρσία, πείθει τον μελαγχολικό ήρωα πως το μόνο
αντίδοτο στην ασθένεια της θνητότητας είναι η αποδοχή της μετατρέποντας την
παθητική μοιρολατρική στάση σε επιθετικότητα και οικειοποίηση της Μοίρας. Ο
Θεός πρόδωσε τα δημιουργήματά του, τα παγίδευσε, πρέπει να τιμωρηθεί με την
άρνηση, τη Μεγάλη Άρνηση. Και η εγγύηση για την Μεγάλη Άρνηση είναι εν πρώτοις
η άρνηση του Άλλου, ο θάνατος του Άλλου. Κι όσο ο Άλλος φέρει τα σημάδια της
θεϊκής εύνοιας, εμφανίζεται ως ο πειθήνιος, ο πιστός, ο υποταγμένος στις
εντολές, τόσο περισσότερο η εξουθένωσή του είναι ο θάνατος του Θεού και η
λατρεία του Μηδενός. Έτσι λοιπόν ο Φόνος είναι πράξη ανταρσίας και πράξη
ελευθερίας και εν τέλει κατάφαση κι όχι ενοχή για την επιλογή της Γνώσης από
τους πρωτοπλάστους. Αν κανείς εγκύψει στον βυρωνικό ήρωα, θα αναγνωρίσει
σπόρους που φύτρωσαν αργότερα και στον Νίτσε και στον δικό μας Καζαντζάκη και
στον Ντοστογιέφσκι αλλά και στον Μπέκετ.

Θέλω επίσης να επισημάνω τον ανάλογο στοχασμό του Άγγελου Τερζάκη στο Δοκίμιό
του «Το Στίγμα του Κάιν».

Δεν είχα κατορθώσει να δω την παράσταση του «Κάιν» στη Θεσσαλονίκη που
μετέφρασε και σκηνοθέτησε ο Μίνως Βολανάκης, ούτε μια ανάγνωση αναλογίου στην
Αθήνα.

Τώρα μετέφρασε το έργο με ρητορικό οίστρο, παλμό και ποιητική ευφορία η
Χριστίνα Μπάμπου – Παγκουρέλη. Την παράσταση σκηνοθέτησε μια νεαρότατη
σκηνοθέτις με καλές σπουδές και σοβαρές προθέσεις. Τι σοβαρότερο μπορεί να
περιμένει κανείς όταν ένας νέος άνθρωπος μέσα στο χάος του τηλεοπτικού χυλού
και τους πειρασμούς της αυθάδειας αποφασίζει να ασχοληθεί με ποιητικό θέατρο
και μάλιστα εκτός κανόνα, του Μπάυρον.

Μεταφυσικό δράμα σαν… ορατόριο

Το συμβολικό σκηνικό του Δημήτρη Ζέρβα – ένα μονήρες «Δέντρο της Γνώσεως»
(πόσο κοντά στο «Δέντρο», μοναδικό σκηνικό τού «Περιμένοντας τον Γκοντό»!) και
οι μουσικές επιλογές κυρίως ηλεκτρονικής επεξεργασίας συνθέσεων ήταν ο
κατάλληλος χωρόχρονος στο «Θέατρο Σημείον» όπου παίχτηκε για μία εβδομάδα το
έργο του Μπάυρον.

Οι ηθοποιοί χωρίς μεγάλη πείρα στον ποιητικό λόγο, ακολουθώντας την
σκηνοθετική γραμμή, παρουσίασαν το ποιητικό μεταφυσικό δράμα περίπου σαν
ορατόριο με λίγα, σεμνά τελετουργικά στοιχεία. Ο λόγος του ποιητή ακούστηκε,
τα νοήματα αποσαφηνίστηκαν, το ύφος ενός μεσαιωνικού Μυστηρίου. Αναφέρω χωρίς
αξιολόγηση ιδιαίτερη τα ονόματά τους για να τους τιμήσω κυρίως διότι έδωσαν
μόχθο και προσοχή σ’ ένα σπάνιας ποιητικής κείμενο, βοηθώντας μια νέα
φερέλπιδα σκηνοθέτιδα, τη Σμαράγδα Χατζηδάκη, να κάνει το θεατρικό της
ντεμπούτο: Γιώργος Παναγιώτου, Σοφία Λιάκου, Παναγιώτης Λοϊζίδης, Αθηνά
Κατσιανούλη, Μαρίνα Μανδαλά, Μάνος Κουβεδάκης (Κάιν), Τάσος Σωτηράκης
(Εωσφόρος).