«Όμηρος, όπως Χέμινγουεϊ!»

«Οι ποιητές (κατ’ επέκταση και οι συγγραφείς) είναι το αγκάθι στα πλευρά της εξουσίας και έχουν πάντα τραβήγματα με τις κυβερνήσεις, διότι δεν συμφωνούν με όλες τις απαντήσεις τους. Δείτε τι συνέβη με το φετινό Νόμπελ. Ο Ορχάν Παμούκ κρίνεται ως μουσουλμάνος συγγραφέας…», έλεγε χθες ο Ντέρεκ Ουόλκοτ, που βρίσκεται από την Κυριακή στην Ελλάδα μαζί με τη γυναίκα του, καλεσμένος από το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, τις Διεθνείς Σχέσεις Πολιτισμού και τις Εκδόσεις Καστανιώτη

Ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, σκηνοθέτης και ζωγράφος από τις Αντίλες, ο
Ντέρεκ Ουόλκοτ που δίνει απόψε διάλεξη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (Κύκλος
εκδηλώσεων Megaron Plus, 7 μ.μ. αιθ. Νίκος Σκαλκώτας) είναι ένας δημιουργός
που πατάει σε δύο γλώσσες – την κρεολή και την αγγλική – και σε δύο κουλτούρες
– την προφορική κουλτούρα της Καραϊβικής και τη γραπτή δυτική κουλτούρα. Και
αυτή η διπλή υπόσταση διαπνέει ολόκληρο το έργο του, το οποίο είναι σχετικά
άγνωστο στην Ελλάδα. Μόλις τώρα κυκλοφόρησε μια δίγλωσση ανθολογία με τα
Ποιήματά του (σε μετάφραση Ρουκ-Παπαδόπουλου, Εκδ. Καστανιώτης), ενώ
πριν από λίγα χρόνια είχε εκδοθεί ένα από τα κορυφαία έργα του, ο
Όμηρος (Εκδ. Λιβάνη), ο οποίος συχνά προκαλεί παρεξηγήσεις («έχω
πληρώσει ακριβά αυτή την επιλογή μου…»). Διότι αυτό που συγκινεί τον
Αντιλέζο νομπελίστα δεν είναι το αναμενόμενο, δεν είναι η ελληνική αρχαιότητα.

«Ο δικός μου Όμηρος δεν είναι ο Όμηρος της Ιλιάδας», έλεγε χθες. «Άλλωστε δεν
την έχω διαβάσει ποτέ ολόκληρη, τη βρίσκω κουραστική όταν μιλά διαρκώς για
μάχες και σκοτωμούς. Και όπως δεν έχω ρίζες από την Ελλάδα, βλέπω στον Όμηρο
έναν οικουμενικό συγγραφέα που δημιουργεί εμβληματικές εικόνες ενός ναυτικού
πολιτισμού, μιας κουλτούρας της αλιείας, με τους μύθους και τις προλήψεις της,
που είναι όμοια στο Αιγαίο και στην Καραϊβική. Η εικόνα που μου γεννά, είναι η
εικόνα του ιστιοφόρου που φθάνει ή φεύγει από ένα λιμάνι. Και όταν τον
παραλληλίζω με τον Χέμινγουεϊ, το κάνω επειδή διαβάζεται ως καλό μυθιστόρημα.
Σκέφτομαι λ.χ. εκείνη τη σκηνή από την Οδύσσεια όπου το πλοίο του
Οδυσσέα ναυαγεί και εκείνος αρπάζεται από τους βράχους… Το μεγαλείο του
Ομήρου για μένα, δεν εντοπίζεται τόσο στα γεγονότα που εξιστορεί ή στο
αισθητικό μέρος όσο στη φρεσκάδα του, στη θύελλα που φυσάει στους στίχους του,
στη φύση και στην πράξη. Διαβάζοντάς τον λοιπόν, ένιωθα πάντοτε ότι διάβαζα
έναν μυθιστοριογράφο της Καραϊβικής».

Γιος Άγγλου ζωγράφου και Κρεολής δασκάλας, γεννημένος το 1930 στο νησάκι Σάντα
Λουτσία των Δυτικών Ινδιών, ο Ουόλκοτ δεν δείχνει την ηλικία του. Ευθυτενής,
ρωμαλέος, με γαλάζια ομιχλώδη μάτια που σε κοιτάζουν αθώα όταν σε προκαλεί με
το χιούμορ του, ζει μεταξύ Νέας Υόρκης, Τρινιδάδ και Σάντα Λουτσίας και έχει
μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον όπου διάφορες φυλές και θρησκείες, Αφρικανοί,
Ινδοί, Κινέζοι, Λατινοαμερικανοί, Άγγλοι κ.ά., συμβίωναν αρμονικά.
«Απεχθάνομαι όμως τη λέξη πολυπολιτισμικότητα», υπογράμμιζε χθες, σχολιάζοντας
έμμεσα την εξήγηση που είχε δώσει η Σουηδική Ακαδημία όταν τον βράβευσε το
1992. «Νιώθω ότι οφείλω να αμύνομαι απέναντι σε λέξεις όπως “διασπορά”,
“παγκοσμιοποίηση”, “πολυπολιτισμικότητα”, “αποδόμηση”, που δεν είναι παρά
αφηρημένες κατασκευές επί χάρτου». Τι κάνει λοιπόν ο Ουόλκοτ; Αφομοιώνει στα
έργα του τα διάφορα στοιχεία που αντλεί από εδώ κι από εκεί, από την τοπική
διάλεκτο ή την ποιητική γλώσσα του ελισαβετιανού θεάτρου, από τον χορό καλύψο
και τη ρέγκε ή από τη ζωγραφική των ιμπρεσιονιστών.

«Ξέρετε», σχολίαζε χαρακτηριστικά, «η κουλτούρα της αμερικανικής αυτοκρατορίας
έχει διαποτίσει τη νεολαία σε όλα τα μήκη και πλάτη, ως κοινή αναφορά, και η
ίδια μας η ιδιωτικότητα απειλείται από το μάτι και τις απόψεις του Μεγάλου
Αδελφού – παράδειγμα η μουσική που σε καταδιώκει στα μεγάλα ξενοδοχεία.
Ωστόσο, το ζητούμενο για μένα δεν είναι πώς θα προκαλέσω τους Αμερικανούς,
αλλά πώς θα αντισταθώ στη διαβρωτική επίδραση της Αμερικής. Μια επίδραση που
τη βλέπω στον μικρό τόπο μου να περνά μέσα από την τουριστική ανάπτυξη, η
οποία μας υποδουλώνει σε μια “οικονομία της φυτείας”, με ρυθμιστές από μακριά
τις πολυεθνικές εταιρείες…».

Ποιήματα που μυρίζουν θάλασσα

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ουόλκοτ αναφέρεται ως ο «ποιητής της Καραϊβικής». Τα
ποιήματά του έχουν αυτοβιογραφική διάσταση και μυρίζουν δρόμο και θάλασσα,
αλλά ταυτόχρονα παραπέμπουν σε στιγμές-κλειδιά της παγκόσμιας κληρονομιάς όπως
η ομηρική παράδοση, το Ολοκαύτωμα ή η ρωσική ποίηση των αρχών του 20ού αιώνα.
Η ποιητική του υπόσταση δεν θα έπρεπε ωστόσο να σκιάζει τον θεατρικό εαυτό
του. «Επί 50 χρόνια διηύθυνα ένα θεατρικό εργαστήρι στο Τρινιδάδ», μας έλεγε.
Είχε μάλιστα σκηνοθετήσει και ο ίδιος έργα του, πολλά από τα οποία έφτασαν να
παιχτούν μέχρι και στη Νέα Υόρκη. Όμως προσοχή! Το υλικό που περνά στα
ποιήματά του είναι διαφορετικό από αυτό που περνά στα έργα του. «Διότι δεν
υπάρχει λόγος να μεταφράσεις την ποίηση σε πρόζα. Η ποίηση δεν γράφεται
γύρω από ένα θέμα, γράφεται πάνω στο θέμα».

INFO

Ο Ντέρεκ Ουόλκοτ μιλά απόψε στο πλαίσιο των εκδηλώσεων Megaron Plus στο Μέγαρο
Μουσικής Αθηνών, Αίθουσα Νίκος Σκαλκώτας, στις 19.00. Είσοδος ελεύθερη. Θα τον
παρουσιάσει η ποιήτρια Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, μεταφράστριά του μαζί με τον
«μαθητή» του Στέφανο Παπαδόπουλο, ενώ ο Γρηγόρης Βαλτινός θα διαβάσει ποιήματά
του. Θα ακολουθήσει συζήτηση με το κοινό. Αύριο στις 19.00 ο Αντιλέζος
Νομπελίστας θα αναγορευθεί επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και
Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών. Θα τον προσφωνήσει η καθηγήτρια στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών Ντόρα Τσιμπούκη.