Ένας πολύτιμος κρίκος

Ο Τάκης Χρυσικάκος σκηνοθέτησε με μέτρο, γούστο και ευφορία τον «Φιάκα», στον οποίο πρωταγωνίστησε

Στην αρχή ο «Φιάκας» πέρασε δειλά και ύστερα ως ένα από τα αντιπροσωπευτικά
έργα του παραγνωρισμένου 19ου αιώνα – ιδιαίτερα όταν ο Ευαγγελάτος και το
«Αμφι-θέατρο» το ενέταξαν στην αλυσίδα μιας σειράς κρίκων που έδιναν βάθος
τριών αιώνων στη θεατρική μας παράδοση.

Στην παράσταση του «Αμφι-θεάτρου» είχε θριαμβεύσει ο μακαρίτης λεπτουργός
ηθοποιός Υφάντης. Τότε η ανώριμη ακόμη θεατρολογική μας έρευνα (γιατί δυστυχώς
η ιστορική είχε υποβαθμίσει πολλά έργα της περιόδου χρεώνοντάς τα στην
καθαρεύουσα – επιπόλαια ταυτίζοντας το γλωσσικό ιδίωμα με τον θεατρικό κώδικα)
διαπίστωνε πως μια πλειάδα καταχωνιασμένων στις βιβλιοθήκες είτε ως χειρόγραφα
στο «Θεατρικό Μουσείο» αποτελούσαν μια ομοιογενή δραματολογικά ομάδα που οι
πηγές της ανάγονταν στο ιταλικό και στο γαλλικό θέατρο μετα-μολιερικό και
μετα-γκολντονικό. Συνάμα μια ευδοκιμούσα τεχνική όπως εκείνη που γέννησε τα
έργα του Σκριμπ, του Λαμπίς και αργότερα του Φεντό και των άλλων αξιόλογων
συγγραφέων της φάρσας ηθών και δομικά του «καλά» φτιαγμένου έργου (μια
θεατρική μεταφορά δομής από το «καλά συγκερασμένο κλειδοκύμβαλο» του Μπαχ)
δημιούργησαν ένα θεατρικό υβρίδιο (εξάλλου τι στην τέχνη, και όχι μόνο του
θεάτρου, δεν πρωτοεμφανίζεται σαν ξενίζον υβρίδιο, κοινώς τερατάκι) που
κυριάρχησε στις λαϊκές σκηνές της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Γερμανίας (ως
Στικ) και της Αγγλίας (ως εξτραβαγκάντσα).

Ο Μισιτζής, δάσκαλος στην Κωνσταντινούπολη και τη Μικρά Ασία, σχεδόν
ερασιτέχνης θεατρικός συγγραφέας, ανήκει στην ίδια τεχνοτροπικά ομάδα με τον
Δημήτριο Βυζάντιο (της «Βαβυλωνίας» και του «Σινάνη»), τον Χουρμούζη, τον
Καρύδη, τον Ραγκαβή, τον Άγγελο Βλάχο (του «Γάμου του Κουτρούλη»), τον
Καπετανάκη (της «Βεγγέρας»), τον Λάσκαρη (του «Μαλλιά κουβάρια»), τον Άννινο
(της «Νίκης του Λεωνίδα»), τον Κορομηλά (της «Τύχης της Μαρούλας» και του
«Μπαρμπα-Λινάρδου») αλλά και τον λαϊκότερο ανώνυμο συγγραφέα του άπαιχτου
ακόμη από σοβαρό θίασο «Μισέ Κωζή».

Συλλέκτης χειρογράφων μονόπρακτων «νούτικων» κυρίως κωμωδιών (που
σύντομα θα δουν το φως της δημοσιότητας τεκμηριωμένες από θεατρολόγο στις
εκδόσεις «Γκόνη»). Εκτός των άλλων διαθέτω και ένα άλλου είδους τεφαρίκι, την
διασκευή στα καθ’ ημάς και στο ιδίωμα της Κωνσταντινούπολης, όπου και ο τόπος
δράσης (όπως και του «Φιάκα»), της πρώτης φάρσας στην ιστορία του ευρωπαϊκού
θεάτρου (περίπου 1450 μ.X.), της «Φάρσας του Μεστρ Πατλέν» με τον ελληνικό
τίτλο: «Ο Δικηγόρος Πατελίνος» (γραμμένη διά χειρός γνωστού μεγάλου
πρωταγωνιστή του 19ου αιώνα, γύρω στα 1870). H έρευνα θα πρέπει να τεκμηριώσει
ποια διασκευή και γλωσσική προσαρμογή από γαλλικά χέρια είχε υπόψη του ο
Έλληνας διασκευαστής, αφού η πρώτη αρχική μορφή είναι γραμμένη στο πρώιμο
γλωσσικό γαλλικό ιδίωμα σε έμμετρη ομοιοκατάληκτη μορφή (σαν να λέγαμε στα
ανάλογα γαλλικά ποντιακά ή κυπριακά ).

Αν επιμένω τόσο στα ιστορικά του θεάτρου μας είναι πρώτον για να δείξω πως οι
παλιοί περιφρονημένοι θεατρίνοι μας, αυτοσχέδιοι, αυτοδίδακτοι και κοινωνικά
αποσυνάγωγοι, ήταν ενήμεροι στην ευρωπαϊκή θεατρική παράδοση και δεινοί
διασκευαστές τεχνίτες και δεύτερον να αποδείξω άλλη μια φορά πως ανάμεσα στο
κρητικό και στο επτανησιακό θέατρο δεν υπήρχε κενό ή τουλάχιστον, όπως νόμιζαν
μερικοί, άτεχνα καθαρεύοντα έργα, αλλά ζωντανά θεατρικά κύτταρα, κλώνοι αν
θέλετε, της μεγάλης εμπειρικής και λόγιας ευρωπαϊκής ιστορίας των θεατρικών
μορφών. Ευτυχώς τα τελευταία χρόνια χάρις στις έρευνες και τις πολύτιμες
μελέτες των καθηγητών Χατζηπανταζή, Πούχνερ, Βασιλάκου, Ταμπάκη, Μαράκα και
νεώτερων (με διδακτορικές τεκμηριώσεις) και χάρις στο δρόμο που με σκηνικά
επιχειρήματα άνοιξε ο Ευαγγελάτος αλλά και αργά αλλά θετικά ο Κουν (ύστερα από
αγώνες από εδώ αυτή τη στήλη του υπογράφοντος και του μακαρίτη φίλου Τάσου
Λιγνάδη που οι τα φαιά φορούντες υπονόμευαν ως τάχα συντηρητική επιστροφή στις
«ρίζες»…) μας αποκαλύφτηκε ένας μεγάλος άγνωστος, νόμιμος, απροσδόκητος
θεατρικός θησαυρός, ύστερα μάλιστα από την ανάδυση από το απόλυτο σκότος (από
τον Φίλιππο Βλάχο και τον υπογράφοντα) του Μιλτιάδη Χουρμούζη (1971).

Ο «Φιάκας» λοιπόν δεν είναι ούτε ξεκρέμαστος ούτε ουρανοκατέβατος.
Ενέχει ως γραφή και θεατρική ιδεολογία ηθική, αυτό που αργότερα ονομάστηκε
τάχα σχετλιαστικά από την απληροφόρητη ιστορική κριτική «φαρσοκωμωδία». Είναι
ένας υβριδικός συνδυασμός κωμωδίας ηθών και φαρσικής τεχνικής. Ο τύπος του
Δανδή, προικοθήρα, πολυτεχνίτη και ερημοσπίτη, μικροαπατεώνα υπάρχει,
προϋπάρχει και στην «Κοινωνία των Αθηνών» του Καρύδη (ένα έργο που παίχτηκε
μόνο μια φορά στη δεκαετία του ’70 περιθωριακά και ατύχησε). Αυτό σημαίνει πως
το κοινωνικό αυτό παράσιτο ήδη εντοπισμένο από τον Χουρμούζη και στον
«Υπάλληλο» και στον «Τυχοδιώκτη» είχε καταστεί κοινωνική μάστιγα που ερέθισε
την θεατρική γραφή. Στις ανερχόμενες οικονομικά κοινωνίες ιδιαίτερα όταν ο
κοινωνικός ανελκυστήρας ανεβοκατεβαίνει όχι βάσει θεσμών και κανόνων αλλά με
ζαριές και αλισβερίσια και συναλλαγές, συνυπάρχουν οι ξενιστές-σιτιστές και οι
παράσιτοι που ζουν στο περιθώριο, παρακοιμώμενοι, μεσάζοντες, κόλακες,
προαγωγοί πάσης φύσεως υπηρεσιών, προικοθήρες.

Ο «Φιάκας», όπως όλοι οι ανάλογοι παράσιτοι είναι νέος, ωραίος, με άψογους
τρόπους, γοητευτικός, γλωσσομαθής, κύριος του κόσμου, ρήτορας, κόλακας,
πειστικός. Χρεωμένος, σπάταλος για να ενισχύσει την εικόνα του πολύφερνου
γαμπρού ψαρεύει στα θολά και πιάνει, ώσπου να αποκαλυφθεί, αφελείς πλούσιες
«τσιπούρες» ή, αν θέλετε, θηλυκούς χάνους. Πλάι του ο απαραίτητος από την
εποχή του Αριστοφάνη, των Ρωμαίων και της λόγιας και λαϊκής αναγεννησιακής
κωμωδίας, ο ενοφθαλμισμένος και στην κρητική και την επτανησιακή, δούλος,
τετραπέρατος, πεινάλας, άφραγκος αλλά αισιόδοξος. Και βέβαια δίπλα στο αφελές
και ερωτικά ανώριμο αλλά ανυπόμονο θήλυ, η σύμβουλος, νταντά, οικονόμος, θεία
κ.λπ. στρατηγικός σχεδιαστής. Ο Τάκης Χρυσικάκος μετά την πράγματι
ενδιαφέρουσα δουλειά του πάνω στο ήθος και τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη,
καταπιάστηκε με την «πολίτικη» θεατρική γλωσσική κουζίνα και σκηνοθέτησε με
μέτρο, γούστο και ευφορία τον «Φιάκα». Τα σκηνικά και τα κοστούμια του Σάββα
Πασχαλίδη απλά, βολικά για περιοδεύοντα θίασο και προσαρμόσιμα σε
απροσδόκητους χώρους (είδα την παράσταση στο ανοικονόμητο «Βεάκειο») έχουν
σεμνότητα και αποπνέουν πατίνα γκαρνταρόμπας σοβαρού μπουλουκιού (οι
αναγνώστες μου γνωρίζουν πόσο τιμώ αυτό το θεατρικό μας μόρφωμα).

Το εύρημα της παράστασης είναι οι μουσικές επιλογές του καθηγητή
Λάμπρου Λιάβα. Εγκρατής γνώστης της λαϊκής μικρασιατικής αλλά και λογιότερης
μουσικής, διάνθισε την παράσταση με εύστοχα άσματα που λειτούργησαν σχεδόν όχι
ως ιντερμέδια αλλά ως σχολιαστικά χορικά. Ο έμπειρος Δήμος Αβδελιώδης φώτισε
τον χώρο και η Νατάσα Ζούκα χορογράφησε με θεατρική λογική την κίνηση.

Άριστη εκφορά του κειμένου

Ο Τάκης Χρυσικάκος έχει και άλλοτε ευδοκιμήσει σε ρόλους δανδή (πρόσφατα
στον αριστουργηματικό «Σέντζα» του Παντελή Χορν στο «Εθνικό»). Έξοχη κίνηση,
καλλιεργημένες συμπεριφορές, ρητορική ευστροφία και άνεση στο δύσκολο γλωσσικό
ιδίωμα της εποχής. Ο Φλωκατούλας έπλασε με γερά κωμικά υλικά τον υπηρέτη.
Μετατόπισε μάλιστα την τσακπινιά του στο βλέμμα, στην προσεγμένη κίνηση, στην
προσποίηση και την ειρωνεία παρά στο σύνηθες, τη δαιμόνια κίνηση και την
σωματική ταχύτητα και ευστροφία. H Νικολέττα Βλαβιανού έχει τσαγανό γνήσιας
σουμπρέτας ενζενί, ενός μείγματος νόμιμου στο λαϊκό θέατρο. Επαιξε το ερωτικό
χάπατο που αφυπνίζεται και μετατρέπεται σε γάτα έξοχα. H έμπειρη Μίρκα
Καλατζοπούλου με λιτά μέσα, κύρος σκηνικό και γνώση του τύπου που ερμήνευε
έπλασε την κοκόνα Φρόσω γλεντώντας την.

Ο Σπύρος Αυγουστάτος, ενσάρκωσε τον δανειστή και ξενοδόχο Καζαμία
μετρημένα, με συγκρατημένη λαϊκότητα πολίτη, εμπόρου και επιχειρηματία. Θέλω
όμως να επιμείνω σε ένα, όχι αυτονόητο για τα θεατρικά μας ήθη, κατόρθωμα. H
άριστη εκφορά του θεατρικού ιδιόρρυθμου και ιδιότυπου θεατρικού κειμένου του
19ου αιώνα, χωρίς τους γνωστούς σολοικισμούς και την κακοποίηση των
γραμματικών τύπων, με καθαρή άρθρωση και, το πλέον αξιοσημείωτο, με φυσική ροή
λόγου, όχι τάχα κάμωμα, που συχνά εμφανίζεται και ως υπονόμευση του γλωσσικού
ιδιώματος. Και το λαϊκό, πολυπληθές κοινό, δεν είχε κανένα πρόβλημα
κατανόησης, αφού γελούσε και στα λεπτά γλωσσικά λογοπαίγνια. Άρα, τα θεατρικά
κείμενα του 19ου αιώνα θα γλιτώσουν από την μεταγλώττιση στα σύγχρονα νέα
ελληνικά πράγμα που δεν απέφυγε ο Ροΐδης, ο Βιζυηνός και ο Παπαδιαμάντης (δεν
θέλω να σκέφτομαι το «κάζο» που έπαθε ο Σολωμός!!).