«Πάγωσαν» τα αρχαία ναυάγια

Οι ελληνικές θάλασσες είναι ένα απέραντο – αφύλακτο – υποβρύχιο μουσείο με
δωρεάν είσοδο για όλους. Στα εκθέματα αυτού του μουσείου περιλαμβάνονται 3.000
αρχαία ναυάγια με το φορτίο τους σε διαφορετικά βάθη, βυθισμένες πόλεις,
λιμάνια, πύργοι, πλήθος παράκτιων προϊστορικών οικισμών που πλέον είναι
βυθισμένοι γιατί έχει ανέβει η στάθμη των υδάτων.

Υπολογίζεται ότι ο αριθμός των γνωστών ναυαγίων και βυθισμένων πόλεων και
λιμανιών είναι ελάχιστος σε σχέση με την πραγματικότητα, που αντιπροσωπεύει
ιστορία 6.000 χρόνων. Κάθε τόσο ένα σπουδαίο εύρημα ανασύρεται από τη θάλασσα
και ταράζει τα νερά. Το τελευταίο απόκτημα που ήρθε στο φως από την Κάλυμνο
πρόσφατα, ήταν ένας ωραιότατος χάλκινος θώρακας που ανήκε σε άγαλμα.

Μέχρι πρόσφατα η προστασία που τους παρείχε ο αρχαιολογικός νόμος ήταν
(τυπικά) πλήρης. Όπως κανείς δεν μπορεί να χτίσει σε οικόπεδο χωρίς άδεια,
έτσι και κάθε υποθαλάσσια δραστηριότητα ελεγχόταν συστηματικά. Με τον νέο νόμο
3409 για τις ελεύθερες καταδύσεις, απλώς έγινε και τυπικά εκείνο που ίσχυε
πάντοτε στην πράξη: η ελεύθερη πρόσβαση στα απανταχού της Ελλάδος ύδατα για
Έλληνες και ξένους.

«Καθένας μπορεί να βουτήξει ελεύθερα και να κάνει ό,τι θέλει», λέει στα «NEA»
η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Εναλίων Αρχαιοτήτων του υπουργείου Πολιτισμού
Αικατερίνη Δελλαπόρτα.

Ο νέος νόμος δεν καθορίζει ποιες περιοχές είναι επισκέψιμες, αφήνει ελεύθερη
τη χρήση της υποβρύχιας τεχνολογίας και απομακρύνει το Λιμεναρχείο. Με την
άδεια του υπουργείου Εμπορικής Ναυτιλίας, ο καθένας μπορεί να ανοίξει θαλάσσιο
πάρκο, ενώ για οποιαδήποτε άλλη επένδυση – λιμάνι, καλωδίωση, ιχθυοκαλλιέργεια
κ.ά. – ο νόμος προβλέπει ότι πρέπει να προηγηθεί αρχαιολογικός έλεγχος.

«Να δούμε τι θα μείνει από τα γνωστά μας ναυάγια και τις άλλες βυθισμένες
αρχαιότητες έπειτα από λίγα χρόνια», λέει η προϊσταμένη της Εφορείας Εναλίων
Αρχαιοτήτων που αντιστάθηκε σθεναρά στην ψήφιση του νόμου, χωρίς την
υποστήριξη του υπουργείου Πολιτισμού. Ύστερα απ’ αυτό βρέθηκε στην Εφορεία
Βυζαντινών Αρχαιοτήτων στις Κυκλάδες, αλλά ο νέος προϊστάμενος Εναλίων
Αρχαιοτήτων δεν έχει αναλάβει καθήκοντα.

Χρήματα το υπουργείο Πολιτισμού δίνει ελάχιστα, χρωστά στους
καταδυόμενους (αρχαιολόγους, μηχανικούς, σχεδιαστές κ.ά.) το επίδομα
καταδύσεων, εδώ και ενάμιση χρόνο κάθε δυνατότητα για προγραμματισμό ερευνών
έχει παραλύσει – εκτός ίσως από τις 200 κατά μέσο όρο αυτοψίες που
πραγματοποιούνται ύστερα από αίτημα των ενδιαφερομένων.

Σημαντικές επιστημονικές έρευνες και συνεργασίες με ξένα ινστιτούτα, όπως η
έρευνα για την ανεύρεση του βυθισμένου στόλου του Ξέρξη που έχασε 600 πλοία
ανοιχτά του Άθω, πλέον έχουν παγώσει. Και η δυναμική έξοδος της Ελλάδας προς
τον χώρο της σύγχρονης υποθαλάσσιας (αρχαιολογικής) έρευνας που διεξάγεται με
τον συνδυασμό προηγμένης τεχνολογίας – βαθυσκάφη, σονάρ πλευρικής σάρωσης,
δορυφόροι, τηλεπαρακολούθηση και συντονισμός δράσης – κινδυνεύει να βουλιάξει.
Όπως και η ηλεκτρονική χαρτογράφηση των βυθών σε συνεργασία με το Ελληνικό
Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών, που κατέγραψε τον αρχαιολογικό πλούτο της Καλύμνου,
της Ψερίμου, των Ιμίων και της Λέρου.

Κινδυνεύουν πράγματι τα ναυάγια από τις (ελεύθερες) καταδύσεις
αναψυχής; Στην Ελλάδα, όπως στη Γαλλία, την Ιταλία και την Κύπρο έχει
παρατηρηθεί το εξής φαινόμενο: Όλα τα ναυάγια που βρίσκονται σε ρηχά νερά
έχουν λεηλατηθεί και ελάχιστα θραύσματα αμφορέων μένουν για να θυμίζουν ότι
κάποτε υπήρξε εκεί ναυάγιο. Τα κρούσματα λεηλασίας αρχαίων ναυαγίων είναι
πυκνά και οι καταγγελίες πάρα πολλές, πότε από τη Νίσυρο, πότε από τη Μεθώνη
όπου οι αρχαιολογικοί… πειρατές προσπάθησαν να ανελκύσουν ολόκληρη
σαρκοφάγο, και πότε από την Αντίπαρο όπου μια «σχολή» πήγε να κάνει καταδύσεις
στον οροθετημένο αρχαιολογικό χώρο και όχι στη ζώνη που είχε απελευθερωθεί γι’
αυτό τον σκοπό.

550 χιλιόμετρα αποδεσμευμένων ακτών

Ενώ οι τουρκικές θάλασσες είναι «κλειστές» στην κατάδυση σε ποσοστό 90%, στην
Ελλάδα με τα 15.500 χιλιόμετρα ακτών, αντίθετα απ’ ό,τι πιστεύεται, υπάρχουν
550 χιλιόμετρα αποδεσμευμένων ακτών για υποβρύχια δραστηριότητα. Πού
βρίσκονται: Στην Αττική δεν υπάρχει περιορισμός για το 25% των ακτών, στην
Κέρκυρα το 80%, στη Μύκονο το 90%, στην Αίγινα το 55%, όπως και 20% του
Μεσσηνιακού Κόλπου και 25% του Λακωνικού Κόλπου.