Δρόμοι

Η πορεία…

… της Ιστορίας είναι, άραγε, κάτι προβλέψιμο; Με την επιστήμη της
ψυχοϊστορίας μπορούμε να προβλέπουμε το μέλλον τα επόμενα 1.000 χρόνια με
λεπτομέρειες και τα επόμενα 30.000 χρόνια σε γενικές γραμμές. Εξοπλισμένοι με
μαθηματικά μοντέλα που καταγράφουν τη μαζική συμπεριφορά, ψυχοϊστορικοί όπως ο
Χάρι Σέλντον μπορούν να προβλέπουν τη μοίρα των εθνών. Όμως, ούτε η
ψυχοϊστορία ούτε ο Χάρι Σέλντον υπάρχουν πραγματικά. Είναι αποκυήματα της
φαντασίας του Ισαάκ Ασίμοφ, ο οποίος περιγράφει τις περιπέτειες της γαλαξιακής
αυτοκρατορίας.

Ένας…

… που μοιάζει με τον Χάρι Σέλντον υπάρχει όμως πραγματικά. Και έχει τη δική
του «ψυχοϊστορία». Ο οικολόγος Πίτερ Τέρτσιν, στο βιβλίο του «Πόλεμος και
ειρήνη και πόλεμος», εξηγεί την άνοδο και την πτώση των αυτοκρατοριών,
χρησιμοποιώντας τα ίδια μαθηματικά που χρησιμοποιεί και στη μελέτη των
οικοσυστημάτων. Γιατί πιστεύει πως η Ιστορία είναι μια επιστήμη με νόμους το
ίδιο αναπόδραστους όπως ο νόμος της βαρύτητας. Στον 2ο π.X. αιώνα, ο Έλληνας
Πολύβιος είχε υποστηρίξει πως οι κοινωνίες μοιάζουν με τους ζωντανούς
οργανισμούς: γεννιούνται, μεγαλώνουν και πεθαίνουν. Έτσι, είχε προβλέψει την
πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας 600 χρόνια νωρίτερα.

Την ιδέα…

… της «μαθηματικής Ιστορίας» την αγκάλιασαν πρόθυμα διανοητές του 18ου και
του 19ου αιώνα, επισημαίνει ο Φίλιπ Μπολ στην εφημερίδα «Σίντνεϊ Μόρνινγκ
Χέραλντ». Στον Τολστόι, τα ιστορικά γεγονότα έχουν πάντα αιτία και αποτέλεσμα
και κατευθύνονται από «δυνάμεις» όπως και εκείνες που ανακάλυψε ο Ισαάκ
Νεύτων. Στην οικονομική θεωρία του Καρλ Μαρξ αναβιώνει η κυκλική θεωρία του
Πολύβιου, κάνοντας αναπόδραστη την προλεταριακή επανάσταση. Ο Τέρτσιν γνωρίζει
καλά πως, όταν μεταφέρει αυτό το μοντέλο στην ανθρώπινη κοινωνία, είναι σαν να
βαδίζει σε ναρκοπέδιο. Οι αντιρρήσεις των ιστορικών ακούγονται έντονες: «Η
Ιστορία είναι η ερμηνεία που δίνουμε σε περασμένα γεγονότα, τα οποία έτυχε να
καταγραφούν ή να διασωθούν με κάποιον τρόπο», λέει ο Νάιλ Φέργκιουσον, ένας
από τους σημαντικότερους (και συντηρητικότερους). Ο Τέρτσιν, όμως, συνεχίζει
απτόητος. Πιστεύει πως όλες οι αυτοκρατορίες έχουν έναν κοινό παρονομαστή: την
κοινωνική συνοχή, τη βούληση των ανθρώπων να συνεργαστούν για να
αντιμετωπίσουν τους εχθρούς. Το ονομάζει αυτό «ασαμπίγια» – αραβική λέξη που
σημαίνει «αμοιβαία αφοσίωση και προθυμία να δώσει κανείς ακόμη και τη ζωή του
για τον άλλο». Το «ασαμπίγια» είναι ιδιαίτερα ισχυρό στα όρια των
αυτοκρατοριών, εκεί όπου ένας πολιτισμός έρχεται αντιμέτωπος με έναν άλλο.
Εκεί επωάζονται οι μελλοντικές αυτοκρατορίες. Γιατί εκεί ή ενώνονται όλοι σε
μια ψυχή ή πεθαίνουν.

Η Αμερική…

… μετά την 11η Σεπτεμβρίου, λέει ο Τέρτσιν, υπέκυψε στην πιο σκοτεινή πλευρά
τού «ασαμπίγια»: την ξενοφοβία και τον εθνικισμό. «Και η πιο βίαιη σύγκρουση
είναι σήμερα στα όρια ανάμεσα στον δυτικό, στον ορθόδοξο, στον ινδουιστικό και
τον σινικό πολιτισμό», λέει. Αν έχει δίκιο, τότε στα όρια της Ευρώπης θα
πρέπει να περιμένουμε τη γέννηση των νέων αυτοκρατοριών.