Γυναίκα είναι μόνο «μία»;

Στις σαπουνόπερες, ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο η γυναίκα αντιλαμβάνεται ότι μπορεί να έχει φροντίδα, ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο της επιτρέπεται να την έχει, είναι η εγκυμοσύνη (φωτογραφία από τη «Βέρα στο δεξί»)

«Αγαπήσαμε τον ίδιο άνδρα», «Ναι, αλλά εσύ τον παντρεύτηκες», «Μπορεί, αλλά
εσύ είσαι η μάνα του παιδιού του και επειδή αγαπάει το παιδί του, αγαπάει κι
εσένα», «Όμως εσένα παντρεύτηκε, κράτησέ τον», «Πώς μπορώ, αφού εσύ έχεις το
παιδί του;». Ο διάλογος μεταξύ Ρεγγίνας και Δώρας, από τη σαπουνόπερα «Βέρα
στο δεξί».

Παραμονή της «Ημέρας της Γυναίκας» – μιας ακόμη επετείου-άλλοθι του δυτικού
πολιτισμού στα είδη, τα οποία εξαντλεί με τον τρόπο οργάνωσής του – και δεν θα
μπορούσαμε να βρούμε πιο αντιπροσωπευτικό τηλεοπτικό απόσπασμα για τους
ρόλους-μοντέλα γυναικών που διαμορφώνει το μιντιακό σύστημα.

Ρόλοι που μοιάζουν με αποθέωση της γυναικείας «φύσης» και που εν τέλει δεν της
αναγνωρίζουν παρά τη θέση την οποία της επιφυλάσσει ένα σύστημα πατριαρχικό.
Κύρια ασχολία, δηλαδή, της γυναίκας παραμένουν οι σχέσεις, το ερωτικό πεδίο
και μέσα από αυτές δικαιώνει τον ένα και μοναδικό ρόλο: της αναπαραγωγής. Γι’
αυτό και οι εκπομπές κουτσομπολίστικης κριτικής έχουν κεντρικά πρόσωπα
γυναίκες, σε αντίθεση με τις πολιτικές εκπομπές, όπου αναζητάς γυναίκα, ακόμη
και στα πάνελ, με φακό. Πεδίο της γυναίκας οι σχέσεις – μέσα από το πρίσμα της
μικροαστικής ηθικής που δικαιώνει αυτό τον ρόλο – πεδίο των ανδρών η εξουσία.

Το ενδιαφέρον στις σαπουνόπερες είναι ότι δεν υπάρχει σε αυτές η εικόνα του
γυναικείου κορμιού ως ανταλλακτική αξία – όπως την βλέπουμε σε άλλου είδους
προγράμματα, από πρωινάδικα μέχρι βραδινά σόου κ.λπ. – αλλά δίνεται σημασία
στη δύναμη που έχει το θηλυκό κορμί για δημιουργία. Γι’ αυτό και το σεναριακό
«παιχνίδι» έχει επίκεντρο εγκυμοσύνες, δίνεται κορυφαία σημασία στην πατρότητα
– όλοι οι σαπουνοπερικοί άνδρες έχουν καρδιά μαρουλιού απέναντι στα παιδιά
τους -, ενώ η μητρότητα είναι το «χαρτί» της δύναμης των γυναικών: «Εσύ τον
παντρεύτηκες», «Ναι, αλλά εσύ είσαι η μάνα του παιδιού του» είναι ο διάλογος,
που δίνει ακριβώς το «στίγμα» του σαπουνοπερικού κοινωνικού κανόνα.

Φίλες; Δεν υπάρχει φιλία μπροστά στη διεκδίκηση της κυριαρχίας στην καρδιά και
τη ζωή ενός άνδρα. Και ποιον στόχο έχει αυτή η κυριαρχία; Έναν και μοναδικό:
τη φροντίδα που υποτίθεται ότι κερδίζει η γυναίκα μαζί με την καρδιά ενός
άνδρα. Και ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο η γυναίκα αντιλαμβάνεται ότι μπορεί
να έχει φροντίδα, ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο της επιτρέπεται να την έχει,
είναι η εγκυμοσύνη.

Λένε πως οι σαπουνόπερες δεν έχουν απαραιτήτως αρνητικά στοιχεία, αφού
απευθύνονται σε νοικοκυρές και μητέρες, άρα δικαιώνουν τους ρόλους των
γυναικών – που υποτίθεται ότι αποτελεί το «σκληρό» κοινό τους. Καθησυχαστικές,
επιβραβεύουν τις κοινωνικές επιλογές των γυναικών που έχουν γαλουχηθεί και
υιοθετήσει αυτά τα πρότυπα. Βέβαια, η δύναμη της γυναίκας να επηρεάσει και να
ελέγξει τον άνδρα δεν επιτυγχάνεται ποτέ ολοκληρωτικά. Υπάρχει πάντα κυρίαρχη
η αίσθηση της αδυναμίας και της εξάρτησης και το σαπουνοπερικό παιχνίδι πάντα
τα ενισχύει.

Και εδώ ακριβώς βασίζεται η ανάπτυξη μιας μεγάλης «αγοράς» εκμετάλλευσης των
εν λόγω στερεότυπων, η οποία καλλιεργεί την αίσθηση της γυναικείας
ανασφάλειας.

Για να μπορεί η γυναίκα να κυριαρχεί με τη σεξουαλικότητά της πρέπει να είναι
επιθυμητή και για να είναι επιθυμητή πρέπει να ξοδεύει σε καλλυντικά,
αισθητικές παρεμβάσεις, ρούχα, αξεσουάρ, δίαιτες.

Έτσι, η γυναίκα παραμένει κοινωνικά αναγνωρίσιμη μέσα από μία και μόνο εικόνα:
τη σαπουνοπερική της.

Οι υπόλοιπες είναι αθέατες

Μπορεί η κοινωνική πραγματικότητα να έχει προ πολλού ξεπεράσει την τηλεόραση.
Υπάρχουν γυναίκες που γίνονται μητέρες χωρίς σύζυγο, που κάνουν καριέρα με
παιδί ή χωρίς αυτό, που πατούν στα πόδια τους χωρίς «προστασία» άλλη από τις
δικές τους δυνάμεις, πάντα όμως ευάλωτες απέναντι σε ένα νομικό και θεσμικό –
και εν τέλει κοινωνικό – καθεστώς, που τις αναγνωρίζει μόνο με τη
σαπουνοπερική τους διάσταση, μόνο στη θέση της «προστατευόμενης». Και δεν
είναι τυχαίο που στην εγχώρια τηλεόραση-καθρέφτη της κοινωνίας οι γυναίκες
κάνουν καριέρα μαϊντανού ή σαν πρωινατζούδες, κουτσομπόλες, ευσυγκίνητες
κουσ-κουσιάρες, ελάχιστες στην παρουσίαση ειδήσεων, ουδέποτε σε θέσεις
εξουσίας.

Κάπως έτσι την βλέπει και η πολιτική, που δεν της έχει αναγνωρίσει τη δύναμη
της ισότιμης συμμετοχής και παραμονές εκλογών την θυμάται, για να της επιβάλει
το καθεστώς των παροχών, της «φροντίδας».