Aστικό ιλαρόδραμα

H Ζωή Λάσκαρη με την Άννα-Μαρία Παπαχαραλάμπους στην παράσταση «Διαμάντια και Μπλουζ»

Όταν είχε πρωτοανέβει με πρωταγωνίστρια την αείμνηστη εκείνη θεατρίνα, τον
Κώστα Καζάκο και άλλους σημαντικούς ηθοποιούς το «Διαμάντια και Μπλουζ» της
Λούλας Αναγνωστάκη, με σκηνοθέτη τον Βασίλη Παπαβασιλείου, έγραφα πως είναι
δικαίωμα (για να μην πω και υποχρέωση) κάθε συγγραφέα να χαλαρώνει πότε πότε
και να καταφεύγει σε θέματα όχι, βεβαίως, ελαφρά, αλλά πλέον συνήθη,
καθημερινότατα. H Αναγνωστάκη από την πρώτη στιγμή που μας αιφνιδίασε με τα
μονόπρακτα της «Πόλης» καλλιέργησε μια δραματουργία άλλοτε λυρική, άλλοτε
τραγική, γεμάτη σήραγγες, υπόγειες διαδρομές, κρυφές πτυχές, τραυματικές
εμπειρίες, πληγές και ουλές που σημάδεψαν τη μεταπολεμική γενιά.

Ιδιαίτερα η «Νίκη» και η «Κασέτα», έργα που επαναλήφθηκαν με ανανεωμένο κάθε
φορά, φορτισμένο με νέα μηνύματα, νόημα, ήταν έργα υψίσυχνων εκκενώσεων
τραγικού ηλεκτρισμού. Ακόμα και στον «Ήχο του όπλου» που η θεματογραφία
εντόπιζε τα πάθη και τα αδιέξοδα της μεσοαστικής κοινωνίας, τη σύγκρουση των
γενεών και την έλλειψη γλώσσας επικοινωνίας της τρέχουσας ηθικής με την
εφηβική ορμή ενός νεανικού λόγου, το τραγικό φινάλε, τσεχωφικής σχεδόν
θερμοκρασίας, έδινε στο δράμα μια υποδόρια, πνιχτή κραυγή υπαρξιακού τρόμου.
Κάτι που έγινε βουβός ολολυγμός στο «Ουρανός κατακόκκινος», αργότερα.

Αυτή η κραυγή, ο λυγμός έστω, υπήρχε στο «Διαμάντια και μπλουζ» αλλά
μέσα στο σελοφάν της μεγαλοαστικής ευμάρειας. Εδώ θα ήθελα να αναφερθώ στο
ιστορικά ενδιαφέρον πέρασμα όλων των μεταπολεμικών και μεταπολιτευτικών μας
θεατρικών συγγραφέων από θέματα ηθογραφικά, λούμπεν, λαϊκά και μικροαστικών
ηθών σε μεγαλοαστικά προβλήματα ανθρώπων «φτιαγμένων» με τους ανώμαλους
οικονομικά και κοινωνικά ρυθμούς και τρόπους ανέλιξης της μειξοαστικής μας
δομής.

Και ο Καμπανέλλης στα «Τέσσερα πόδια του τραπεζιού» και ο Μουρσελάς στο
«Ενυδρείο» και ο Ζιώγας στους «Επισκέπτες» αλλά και στα «Επτά κουτιά της
Πανδώρας» και ο Ποντίκας στον «Κοινό Λόγο» και ο Μανιώτης στους «Συζύγους» και
ο Κεχαΐδης στο «Με δύναμη από την Κηφισιά» αλλά και ο Σκούρτης και ο Στάικος
(«1843») ή τις «Κολασμένες εσπερίδες» του και τον «Καπνοκράτορα» προχώρησαν
στην ανατομία της μεγαλοαστικής (κι όχι πάντα παραδοσιακά αρχοντικής ή
αριστοκρατικής) τάξης. Επειδή στην ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου αυτής της
τάξης στο παρελθόν τα προβλήματα τα επεξεργάστηκαν οι συγγραφείς της
κομψεπίκομψης γραφής του γαλλοτραφούς βουλεβάρτου (ο Λιδωρίκης, ο
Ιωαννόπουλος, ο Καγιάς, ο Μελάς, ο Μπόγρης συχνά) δεν υπήρχε προηγούμενο αν
εξαιρέσει κανείς τις ιψενικές «ηθογραφίες» του Ξενόπουλου. Έτσι οι νεώτεροι
συγγραφείς μας έψαχναν να βρουν την οικεία γλώσσα αυτής της τάξης, τα χούγια
της, τον ηθικό της κώδικα, μεταλλαγμένο συχνά, αφού οι περισσότεροι ήρωες
είχαν περάσει τα πατώματα της κοινωνικής πολυκατοικίας με το τρελό αναβατόριο
που στην Ελλάδα σε ανεβάζει από το υπόγειο στο ρετιρέ και αντίστροφα, χωρίς
ενδιάμεσες πολλές φορές στάσεις. Αυτά τα φαινόμενα τα είχαν εντοπίσει και
οξυδερκείς λόγιοι συγγραφείς του 19ου αιώνα όπως ο Άγγελος Βλάχος στην «Κόρη
του Παντοπώλου» και ο Δημήτριος Καπετανάκης στη «Βεγγέρα».

H Αναγνωστάκη για πρώτη φορά στο «Διαμάντια και Μπλουζ» καταπιάστηκε με
την τάξη αυτή. Στο έργο της αυτό δεν υπάρχει καμία μνεία για την εργασία που
κάνουν τα πρόσωπα. Δεν υπάρχει καμία αναφορά σε οικονομικά προβλήματα. H
ηρωίδα είναι κυρία, χωρίς εργασία, που πλήττει. Ο σύζυγος σχεδιάζει ταξίδια, η
σύζυγος μακροχρόνιες διακοπές, το ίδιο η φίλη του ζεύγους. Τα παιδιά έχουν την
πολυτέλεια να ασχολούνται με την τέχνη και δεν αναφέρονται στα οικονομικά
προβλήματα της τέχνης τους, δεν έχουν κάποια εργασία και τους ενδιαφέρει ό,τι
τα παιδιά των μεγαλοαστών, η επιτυχία! Και όλοι είναι ερωτικά διαθέσιμοι χωρίς
όμως ο έρωτας να γίνεται ποτέ βάσανο, τραγικό πάθος αλλά καπρίτσιο, διέξοδος
από την πλήξη, μέσο φυγής, αλλαγή κλίματος, άλλοθι ή παιγνίδι. Όλα κινούνται
γύρω από το δίπολο του τίτλου «Διαμάντια» και «Μπλουζ» – πολυτέλεια, άνεση,
φιγούρα, απαστράπτουσα βιτρίνα, ακριβά χόμπι, κοινωνική προβολή και κατάθλιψη,
πλήξη, θλίψη, παραίτηση, βαρεμάρα, μικρές περαστικές συννεφιές.

Το έργο της Αναγνωστάκη είναι παμπόνηρα γραμμένο. Στήνει παγίδες όχι
μόνο στο κοινό, όχι μόνο στους ηθοποιούς αλλά και στα ίδια τα πρόσωπα της
ίντριγκας. Έχει όλα τα εξωτερικά γνωρίσματα του μπουλβάρ: Μια κυρία πλήττει σε
έναν γάμο συμβατικό, παίζει ερωτικά με κάποιον συμπαίζοντα εραστή, προσπαθεί
να εμπνεύσει ακόμη και με αδιόρατα ερωτικά δολώματα ακόμη και τον εραστή της
κόρης της ή κάποιον ξένο νεαρό μουσικό. Ο σύζυγος, αδιάφορος και ερωτικά
παροπλισμένος γοητεύεται από τη μυστηριώδη ξένη, ενώ η οικογενειακή φίλη
συγκαλύπτει ή υποβοηθεί τις ερωτικές καντρίλιες των συζύγων.

Πίσω όμως από τη βιτρίνα του μεγαλοαστικού μαγγανοπήγαδου, η Αναγνωστάκη
αφήνει κάτι πένθιμους ήχους μιας αδιόρατης τραγικής χορδής, που όμως ο
καθωσπρεπισμός των ηρώων της δεν επιτρέπει να γίνει εκκωφαντικός λυγμός και
μοιρολόι. Ένα πράγματι γοητευτικό ερμηνευτικό κλειδί του έργου είναι η
ψυχαναγκαστική μανία της ηρωίδας για τάξη, σχεδόν μια ασυνείδητη υποχονδρία,
συνεχώς τακτοποιεί κάτι, ισιώνει τους πίνακες, φτιάχνει παζλ, μαζεύει και
τακτοποιεί αποκόμματα, συλλέγει αντικείμενα, καρτποστάλ κτλ. Προσπαθεί να
συμψηφίσει τη σκόρπια ζωή της, τα κουρέλια των συναισθημάτων της με την
ταξινόμηση των πραγμάτων. Έτσι πελαγοδρομεί ανάμεσα στην εξάρτηση από ένα
σπάνιο τιμαλφές και από τις ερωτικές αναμνήσεις μιας μεστής εφηβείας. Από την
αποτυχία της να εμπνεύσει έρωτα στην προσπάθειά της να γίνει ηγερία
ταλαντούχων νέων. Ο Βασίλης Παπαβασιλείου στην πρώτη παράσταση είχε
προσπαθήσει να βγάλει μπροστά τον τραγικό ήχο της κρυμμένης χορδής και έτσι
είχε εκθέσει σε κάποια ανυποληψία, νομίζω, την πληκτική μεγαλοαστική υποκρισία
της βιτρίνας.

Έπαιξε με τις αντιφάσεις των ηρώων

H συνεχώς ανερχόμενη σε ουσιαστικές σκηνοθεσίες Αθανασία Καραγιαννοπούλου,
χωρίς να φοβηθεί τη βιτρίνα, άφησε το έργο να εκτεθεί ως σύνηθες μεγαλοαστικό
ιλαρόδραμα, έπαιξε με τις αντιφάσεις, εμπρόθετες ή ασυνείδητες των ηρώων,
ενίσχυσε τους καθημερινούς ρυθμούς της τρέχουσας «επιπόλαιας» λαλιάς και
κράτησε, χωρίς να τον εξαφανίσει, αλλά στο βάθος, όχι λιγότερο τραγικό, τον
ήχο του υπαρξιακού πένθους και του συγκρατημένου λυγμού. Ο Γιώργος
Ασημακόπουλος έχτισε ένα τυπικό, αδιάφορο αισθητικά, αλλά πρόσφορο θεατρικά
μεγαλοαστικό σαλόνι, ταραγμένο και ακατάστατο, σύμβολο της σκόρπιας ζωής των
ενοίκων του. Ο Σταμάτης Κραουνάκης έγραψε μια εκπληκτική μελωδία μπλουζ αλλά
συνάμα έπαιξε και με τις βαριασιόν της, ανάλογα με τις μεταπτώσεις των
εκκρεμών ηρώων της Αναγνωστάκη. Ο Παυλόπουλος έκανε πάλι το φωτιστικό θαύμα
του. H Ζωή Λάσκαρη παίζει με άνεση έναν ρόλο που τον γνωρίζει ως κοινωνικό
τύπο αλλά, κι εδώ είναι το ενδιαφέρον, δεν έχει σχέση με την ιδιοσυγκρασία
της. H μίμησή της λοιπόν είναι εντυπωσιακή, αφού δεν είναι κάμωμα, είναι
ερμηνεία ενός ανθρώπινου χαρακτήρα τυπικού μεν, υπαρκτού, γνωστού, αλλά
αλλότριου στην ηθοποιό. Ο Χρήστος Νομικός λιτός και ουσιαστικός (σύζυγος). H
Χριστίνα Θεοδωροπούλου (φίλη) άρτια μίμηση της πασίγνωστης φιλενάδας-κάλυψης.
H Άννα-Μαρία Παπαχαραλάμπους, κυρίαρχη πλέον των μέσων της, έχει φρεσκάδα αλλά
και τσαγανό (κόρη). H Τσαμπίκα Φεσάκη (Σόνια) εντυπωσιακή, μυστηριώδης και
εσωτερικά κυρίαρχη παρουσία. Έξοχη. Οι δύο νέοι (γιος, φίλος) Θοδωρής
Γρηγοριάδης, Δημήτρης Καρτόκης, άπειροι ακόμη, αμήχανοι αλλά συμβατοί.