H… εκδίκηση της Ψυχολογίας

Οι τίτλοι συνήθως είναι συνθηματικοί: «Μα, γιατί δεν με καταλαβαίνεις», «Πάψε
να ζεις με ψέματα», «Μαθήματα αυτοπεποίθησης», «Μάθε ν’ αγαπάς τον εαυτό σου»,
«Βελτιώστε τη ζωή σας σε 30 ώρες». Βιβλία που προσφέρουν συνταγές και
πρακτικές λύσεις σε καθημερινά προβλήματα, ενώ υπόσχονται, πέρα από την
ψυχολογική στήριξη, και σημαντική αναβάθμιση της οικογενειακής, κοινωνικής και
επαγγελματικής ζωής.

Τα βιβλία αυτού του τύπου, ανύπαρκτα άλλοτε στους καταλόγους των εκδοτών,
παρουσιάζονται όλο και περισσότερο στα εκδοτικά τους προγράμματα. Ένα είδος
βιβλίου με τεράστια άνθηση εδώ και δεκαετίες στις ΗΠΑ (θραύση κάνει τώρα εκεί,
για παράδειγμα, ένα βιβλίο που λέγεται «Καλοί άνθρωποι με κακούς συγγενείς»!),
χτύπησε και τη δική μας πόρτα εδώ και αρκετό καιρό και μάλιστα με ιδιαίτερη
επιτυχία.

H αλήθεια είναι ότι η Ψυχολογία, είτε στην επιστημονική, είτε στην
εκλαϊκευμένη της μορφή, ήρθε στην Ελλάδα τα τελευταία μόλις χρόνια και από το
απόλυτο κενό βρέθηκε να κατέχει την πρώτη θέση στις προτιμήσεις του 30%
περίπου του αναγνωστικού κοινού, σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Εθνικού
Κέντρου Βιβλίου.

Όλα ξεκίνησαν, κατά σύμπτωση, την ίδια περίπου εποχή που ξεκινούσε γενικότερα
η Ψυχολογία στην Ελλάδα, με Πανεπιστημιακό Τμήμα στο Ρέθυμνο. «Την τελευταία
πενταετία υπάρχει μεγάλη άνθηση», παρατηρεί ο εκδότης Γιώργος Παπαδόπουλος.

«Στις αρχές της δεκαετίες του ’90 δεν υπήρχε τίποτα στην ελληνική
βιβλιογραφία», λέει για το επιστημονικό κομμάτι της Ψυχολογίας η κλινική
ψυχολόγος και ψυχαναλύτρια Μαργαρίτα Νικολαΐδου. Υπήρξε όμως εκδοτική έκρηξη,
προσθέτει, από το 1995 και μετά. Και όλοι οι οίκοι έχουν πλέον σειρές
Ψυχολογίας, προσέχοντας, ανάλογα με το εκδοτικό τους προφίλ, την ισορροπία
ανάμεσα στην επιστήμη και την εκλαΐκευση. Διότι κάποια βιβλία με αυστηρά
επιστημονικό χαρακτήρα πωλούν μόνο πεντακόσια αντίτυπα στους κύκλους των
ειδικών, κάποια άλλα όμως ανοίγονται στο μεγάλο κοινό. Χαρακτηριστικό του νέου
ενδιαφέροντος του κοινού για την Ψυχολογία είναι και η πρωτοφανής επιτυχία των
βιβλίων του Ίρβιν Γιάλομ («Όταν έκλαψε ο Νίτσε»), ο οποίος συνδύασε την
επιστήμη του με τη μυθιστορηματική γραφή και έγινε ο ένας από τους δύο (ο
άλλος είναι ο Νταν Μπράουν) ξένους συγγραφείς με τις μεγαλύτερες πωλήσεις στην
Ελλάδα τα τελευταία χρόνια.

Την ίδια περίπου περίοδο που άρχισαν να κυκλοφορούν περισσότερα επιστημονικά
βιβλία για το αντικείμενο, άρχιζε και μια εκδοτική έκρηξη στην πιο
εκλαϊκευμένη εκδοχή τους. «Το 1996 βρέθηκα στη Νέα Υόρκη και είδα με έκπληξη
ολόκληρους ορόφους βιβλιοπωλείων να καλύπτονται με συναφή βιβλία», λέει ο
Νίκος Χατζηγεωργίου των Εκδόσεων Αλκυών που δραστηριοποιούνται ιδιαίτερα σε
αυτό τον τομέα. Το ίδιο συμβαίνει με τις Εκδόσεις Κριτική που, παράλληλα με το
πανεπιστημιακό βιβλίο, πειραματίζονται σε πολλούς εκδοτικούς τομείς, αφήνοντας
έξω από τα σχέδιά τους τη λογοτεχνία.

Έτοιμες λύσεις και ανοιχτά ερωτήματα

Στο οπισθόφυλλο βιβλίου αυτοβοήθειας αναγράφεται: «Πολλοί από μας
καταστρέφουμε τις σχέσεις μας ξανά και ξανά, ενώ δεν ξέρουμε πώς να
σταματήσουμε. Σε αυτό το βιβλίο θα βρείτε μια δοκιμασμένη λύση. Ανεξάρτητα από
το αν είστε άντρας ή γυναίκα, γκέι ή στρέιτ, οι απλές και αποτελεσματικές
τεχνικές του δρ Ellis θα σας βοηθήσουν να κάνετε τη σχέση σας υγιή και
σταθερή».

«Όπως συμβαίνει και στη διαφήμιση, τα βιβλία αυτά πουλούν ένα σλόγκαν», λέει η
ψυχαναλύτρια Μαργαρίτα Νικολαΐδου. «Είναι θετικό να αναζητά κανείς διεξόδους
κι εξηγήσεις. Το ζητούμενο είναι εάν η ανάγνωση αυτή μπορεί να φέρει τον
καθένα σε μια συνάντηση με μια αυθεντική γνώση που να αφορά τον ίδιο. Οι
έτοιμες απαντήσεις παρέχουν συχνά ψευδείς βεβαιότητες και συχνά ομογενοποιούν
ανόμοιες περιπτώσεις. Ένα καλό βιβλίο πρέπει να αφήνει ανοιχτά τα ερωτήματα.
Στα εγχειρίδια αυτά συχνά το υποκείμενο δεν λειτουργεί, υπάρχει μια διάκλειση
του υποκειμένου και περισσότερο μια προώθηση μηχανιστικής αντίληψης του
καθημερινού ανθρώπινου γίγνεσθαι. H έκπληξη όμως είναι κάτι σημαντικό, ο
Φρόυντ τη θεωρούσε ως αρχή της δυνατότητας έρευνας για τη γνώση».

H κ. Νικολαΐδου εκτιμά πάντως ότι σήμερα «ο άνθρωπος όλο και περισσότερο
οδηγείται σε αδιέξοδα» και ότι «η απορρύθμιση δημιουργεί άμεσα αιτήματα» στις
σχέσεις γονέων – παιδιών, στις ερωτικές, στις επαγγελματικές σχέσεις. «Υπάρχει
μεγαλύτερος αποπροσανατολισμός και μεγαλύτερη έλλειψη στηριγμάτων. Επιπλέον,
σε μια κοινωνία που πουλάει ευημερία, αν δεν είσαι συγκροτημένος υπόκεισαι στο
κάλεσμα οποιασδήποτε κατανάλωσης», εξηγεί.

Άνθηση την τελευταία 5ετία

«Υπάρχει ένα κοινό που δεν θέλει να διαβάσει λογοτεχνία. Δεν θέλει να διαβάζει
τις εμπειρίες των άλλων θεωρώντας επαρκείς τις δικές του εμπειρίες», λέει η
Μάγκι Μίνογλου των Εκδόσεων Κριτική. «Και θέλει διαβάζοντας να μάθει κάτι.
Είτε για την καθημερινή του ζωή, είτε για τη δουλειά του. Με αυτή την έννοια
και λόγω της πληθώρας τίτλων η λογοτεχνία αρχίζει να ξεθυμαίνει. Τώρα έχουμε
μια πενταετία με σοβαρή παραγωγή στον τομέα της εκλαϊκευμένης Ψυχολογίας».

Οι Εκδόσεις Κριτική βγάζουν παράλληλα και σειρά για στελέχη επιχειρήσεων. Ο
Νίκος Χατζηγεωργίου εντάσσει και τα δύο είδη σε ένα ευρύτερο που το αποκαλεί
«εκδοτικό απόσταγμα του New Age». Σε αυτό μπορεί να περιλαμβάνονται βιβλία
«πνευματικής αναζήτησης», βιβλία που προπαγανδίζουν την επίτευξη ενός στόχου
(«Γίνετε πλούσιοι με τη δύναμη της σκέψης») και την ενδυνάμωση των πνευματικών
ικανοτήτων («Πώς να διαβάζετε γρήγορα»), ενώ στην ακραία τους μορφή μπορεί να
φτάνουν μέχρι τη ραβδοσκοπία ή και την ύπνωση. Όπως βέβαια και τα βιβλία που
αφορούν τη σωματική ευεξία. «Αν κάποιος αναζητεί τρόπους αυτοβελτίωσης,
επιθυμεί επίσης να έχει καλή υγεία», λέει ο διευθυντής των Εκδόσεων Αλκυών.