Tέχνη και δημόσιος χώρος

Τα εφήμερα έργα τέχνης στον δημόσιο χώρο (όπως αυτή η «Αράχνη» της Δ. Σιατερλή, στη συμβολή των οδών Ευριπίδου και Αθηνάς, το 2004) διεκδικούν μεγαλύτερη συμμετοχή στη σύγχρονη καθημερινότητα, σύμφωνα με όσα συζητήθηκαν στο Διεθνές Συνέδριο της AICA

Πόσο «μετράει» αλήθεια η γνώμη του καλλιτέχνη, όταν πρόκειται για έργο
στον δημόσιο χώρο; Ποιο ουσιαστικό αποτέλεσμα έχουν οι εφήμερες «επεμβάσεις» ή
τα χάπενινγκ σε διάφορα σημεία της πόλης, όπως αυτές που οργάνωσε πέρυσι ο
Δήμος Αθηναίων μαζί με την AICA Hellas, το ελληνικό τμήμα της Διεθνούς Ένωσης
Τεχνοκριτών; Εντυπωσιακή ήταν η προσέλευση – 250 άτομα – στο διήμερο διεθνές
συμπόσιο που οργάνωσε (10/11 Δεκ.) η AICA στο Ινστιτούτο Γκαίτε, με δεκάδες
σχετικές εισηγήσεις από επιμελητές εκθέσεων και καλλιτέχνες, και είναι
ευχάριστο που το ιστορικό αυτό σωματείο – με ιδρυτικά μέλη κορυφές όπως οι Οδ.
Ελύτης, Ευ. Παπανούτσος, M. Καλλιγάς, E. Βακαλό, Χρ. Χρήστου, κ.ά. – «βγαίνει»
στον δημόσιο χώρο. Συνοψίζω τις παρατηρήσεις:

Ομιλητές και θέματα: Υπήρξαν αρκετοί (Εμμ. Μαυρομάτης, M. Σκαλτσά, Γ.
Τζιρτζιλάκης, Δ. Φατούρος κ.ά.) που έψαξαν το θέμα στις σύγχρονες διαστάσεις
του: Χρειάζονται σήμερα – και για ποιον; – τα έργα τέχνης στον δημόσιο χώρο;
Ποιος ο ρόλος του κράτους ή των επιμελητών-μουσειολόγων; Μια άλλη ομάδα
εισηγητών (Θ. Γεωργίου, B. Φιορεβάντες, K. Σταφυλάκης κ.ά.) αυτοπεριορίστηκαν
σε «βιβλιογραφική» προσέγγιση, στις θεωρίες αισθητικής – ιδίως τις μαρξιστικές
– αποφεύγοντας τα γεγονότα. Με καλλιτέχνες όπως οι Στ. Αντωνάκος, Δ.
Αληθεινός, M. Παπαδημητρίου, Δ. Στράτου περιηγηθήκαμε σε έργα που δημιούργησαν
σε διάφορες περιοχές της Γης. Και, σε μια ενδιαφέρουσα συνεδρίαση με
οικοδεσπότη τον τεχνοκρίτη N. Ξυδάκη, μάθαμε για την περιθωριακή δραστηριότητα
μικρών πολιτιστικών μονάδων – κάτι μεταξύ γκαλερί και Ίντερνετ-καφέ – που
αναπτύχθηκαν ωστόσο χωρίς κρατική επιχορήγηση.

H εναρκτήρια αναδρομή του θέματος «Τέχνη και Δημόσιος Χώρος» έγινε από
την πρόεδρο E. Στρούζα, με έμφαση στον «υψηλό ρόλο του φωτισμένου καλλιτέχνη».
Δεν μνημονεύθηκαν ανάλογα συμπόσια, όπως ένα ελληνογερμανικό πάλι στο Γκαίτε
(1985), η πρόσφατη δραστηριότητα του Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης Λάρισας ή το
πρόγραμμα «Περιβάλλον – Δράση» της AICA, στο Ζάππειο προ εικοσαετίας.

«Βαδίζω και παραμιλώ»; Αυτό που μας έλειψε πολύ ήταν ο προσανατολισμός
στη σημερινή έννοια «χώρος». Άλλη η πίστη στον φωτισμένο ρόλο του καλλιτέχνη
το 1960-70 (απ’ όπου πηγάζουν αυτές οι καλλιτεχνικές ιδέες) κι άλλη στον 21ο
αιώνα. Όπως πρωτομνημόνευσε ο Γκίμπσον στον «Κυβερνοχώρο», με τα κινητά
τηλέφωνα και το Ίντερνετ, το σώμα μας είναι εδώ αλλά ο ψυχικός μας κόσμος
αλλού. Κάποιος στον δρόμο που «παραμιλά» (χωρίς άνθρωπο απέναντί του) δεν
θεωρείται σχιζοφρενής, όπως παλιότερα. Δεν μπορούμε, λοιπόν, να μιλάμε για
τέχνη – και μάλιστα σύγχρονη – χωρίς να ανιχνεύουμε τη νέα αίσθηση
πραγματικότητας, συνόρων, παγκοσμιοποίησης. Ένα μέτριο έργο τέχνης στο
Ίντερνετ είναι ίσως πιο «δημόσιο» και παγκόσμιο – μακριά μόλις όσο ένα «κλικ»
στον υπολογιστή – απ’ όσο ένα άλλο κορυφαίου καλλιτέχνη σε μια άγνωστη
πλατεία. Τι είναι, λοιπόν, «δημόσιο»: ο χώρος ή δυνατότητα πρόσβασής του;

Ευφάνταστο ή ουτοπικό βλέμμα

Είναι επινόηση ο «δημόσιος χώρος»: Ένα καθοριστικό σημείο που μόλις και
αναφέρθηκε είναι η νέα αντίληψη για τα εθνικά εδάφη και την παγκοσμιότητα. Εφ’
όσον η Ελλάδα δεν ταυτίζεται μόνο με τους ελληνορθόδοξους κατοίκους της, σε
ποιον θα πρέπει να απευθύνεται ένα γλυπτό στο Μετρό ή μια εφήμερη «επέμβαση»
σε δημόσιο χώρο; Έτσι κι αλλιώς τα εθνικά κράτη αμφισβητούνται σήμερα, άλλωστε
στο όνομα της εθνικής καθαρότητας έγιναν οι μεγαλύτερες γενοκτονίες. Αξίζει να
θυμηθεί κανείς ότι πριν ο ευρωπαϊκός νεοκλασικισμός μάς στριμώξει σ’ έναν
εδαφικό χώρο λιγότερο «γωνιακό» από τους προηγούμενους, ο ίδιος ο Νέος
Ελληνισμός ήταν «αν-εδαφικές» αλλά και ανθηρές ελληνορθόδοξες κοινότητες, με
«δημόσιο χώρο» όλη την Ανατολική Μεσόγειο. Αυτή η ελληνική ιδιαιτερότητα
εξηγεί ίσως και την έλλειψη συνείδησης χωροταξίας και κτηματολογίου και,
εμμέσως, την απουσία πολλών δημόσιων καλλιτεχνημάτων.

Το βέβαιο συμπέρασμα από το ερεθιστικό αυτό συμπόσιο ήταν ότι στον
δημόσιο χώρο μας δεν «ασκούνται απλώς ξένοι φαντάροι» και πωλητές πολυεθνικών,
αλλά τώρα και οι εικαστικοί καλλιτέχνες, που φιλοδοξούν να μας κάνουν να δούμε
τη ζωή με το δικό τους ευφάνταστο ή και ουτοπικό βλέμμα.

INFO

Αθήνα by Art, Ο κατάλογος των «εικαστικών επεμβάσεων» που έγιναν το 2004 σε
διάφορα σημεία της Αθήνας, AICA Hellas (έκδοση 2005) *Going Public –
Communities and Territories (Έκδοση) Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Λάρισας, 2005