«Kαθαρτικά» ριάλιτι

Αποτυπώνει πλήρως την τηλεοπτική μας κατάσταση. Άλλωστε όπως πάμε θα το δούμε κι αυτό

Στο σαλονάκι του Jerry Springer κάποια ωραία τηλεοπτική βραδιά φιλοξενούνταν
μία όμορφη 32χρονη γυναίκα, η Μπρέντα, συνοδευόμενη από έναν επίσης ωραιότατο
19χρονο. Ήταν ο γιος του πρώην άνδρα της, τον οποίο ήθελε να παντρευτεί. Οι
δυο τους δήλωναν ερωτευμένοι, ο Springer φρόντισε να σκαλίσει τα πάθη
φέρνοντας γαμήλια τούρτα στο στούντιο, αλλά και τον πρώην σύζυγο της Μπρέντα
και πατέρα του 19χρονου. Συνέβη το αναμενόμενο. H τούρτα εκσφενδονίστηκε εντός
ελάχιστων λεπτών, ήρθαν όλοι στα χέρια και έγινε κόλαση. Μας θυμίζει κάτι; Τις
προάλλες, δύο αντίζηλες για την καρδιά ενός άνδρα ξεμαλλιάζονταν στο σαλονάκι
του Μικρούτσικου.

Ένα άγριο γαϊτανάκι θεαμάτων και ακροαμάτων αρένας αρχίζει από τα πρωινάδικα,
που αναπαράγουν πλήθος ανοήτων κουτσομπολιών για κάθε διασημότητα ή ψώνιο της
σοουμπίζ, συνεχίζεται στις μεσημεριανές εκπομπές και κορυφώνεται καθημερινώς
με το ριάλιτι του Μικρούτσικου, ενώ συχνά δεν απέχει ούτε η κρατική τηλεόραση
από την ωραία ριάλιτι ατμόσφαιρα με τις εκπομπές της
αφού-Μπορώ-σας-δουλεύω-Δρούζα. Μπροστά σε όσα ακούγονται το απομεσήμερο στην
ελληνική τηλεόραση, οι εκπομπές του Jerry Springer μοιάζουν με παραδείγματα
από τη ζωή ομάδων κατηχητικού. Και δεν απέχουν από την ατμόσφαιρα ούτε τα
δελτία ειδήσεων ούτε η σκανδαλολογική «ενημερωτική» φαντασμαγορία. Λένε πως η
trash τηλεόραση εξυπηρετεί κοινωνικές ανάγκες, είτε γιατί προσφέρει έναν
μαύρο, σκοτεινό κόσμο – ώστε συγκρινόμενος και ο πιο φτωχός τηλεθεατής να έχει
η ζωή του πάντα πλεονεκτήματα – είτε γιατί προσφέρει δράματα, κουτσομπολιά και
δυστυχίες διασημοτήτων – ώστε να υπηρετείται το εξισωτικό ιδεώδες των
τηλεοπτικών δημοκρατιών. Στην πραγματικότητα η τηλεόραση-αρένα εκτονώνει τις
κοινωνικές εντάσεις που προκαλούν οι οικονομικές ανισότητες, προσφέροντας
στους απομονωμένους ένα μοντέλο ζωής γύρω από το οποίο συγκροτούν τον εαυτό
τους. Είναι, εν τέλει, μέθοδος ελέγχου της κοινωνίας και όχι ψυχαγωγίας.
Πρόκειται για μια αφηρημένη δημοκρατία της τηλεοπτικής συσκευής στην οποία,
αντί να εξαλείφεται το αληθινό σύστημα διακρίσεων, καθιερώνεται με εξαιρετικά
εκλεπτυσμένες πλην στέρεες μεθόδους. Είναι απλό, όλοι έχουν πρόσβαση στου
είδους τα θεάματα, αποκτούν μια ψευδο-οικειότητα με τις διασημότητες, καθώς
μοιάζει να έχουν ένα μάτι διαρκώς στην κρεβατοκάμαρα ή τις δουλειές τους, τις
«κομπίνες» τους. Εάν το επιθυμούν, έχουν συμμετοχή αυτοπροσώπως στο θέαμα,
μπορούν να εκτεθούν με την ησυχία τους και να γίνουν για λίγο το επίκεντρο της
προσοχής, ακριβώς όπως και οι διασημότητες. Έχουν την ψευδαίσθηση ότι το
χειρότερο πρόβλημά τους μπορεί να επιλυθεί ή να τους φαίνεται λιγότερο βαρύ αν
το μοιραστούν με έναν Μικρούτσικο ή με μία Πάνια. Πωλούν, έναντι μερικών
εκατοντάδων ευρώ, τον εαυτό τους και το πρόβλημά τους, γίνονται μέρος του
θεάματος. Αυτή είναι η νέα δημοκρατία των ίσων τηλευκαιριών. Όλοι στο θέαμα,
όλοι για το θέαμα.

Ωστόσο, παραμένει μία ριζική διάκριση. Μόνο ορισμένοι, ελάχιστοι, κατέχουν το
«κλειδί», τον κώδικα για την αποτελεσματική αξιοποίηση του νέου
τηλε-περιβάλλοντος. Όσο επεκτείνεται η κουλτούρα του ορατού, ως δήθεν
δημοκρατική κουλτούρα, τόσο εκείνοι που απέχουν είτε από το να βλέπουν είτε
από το να συμμετέχουν στο θέαμα είναι εκείνοι που πραγματικά έχουν τα μέσα,
είναι οι κυρίαρχοι του συστήματος, οι «νέοι» πλούσιοι, εκείνοι που διαθέτουν
την κουλτούρα και όχι απλώς έχουν εικόνα. Εκείνοι που έχουν ελεύθερο χρόνο και
τη δύναμη να τον διαθέσουν οπουδήποτε αλλού εκτός της τηλεόρασης.

Παθιασμένος για προβολή, ο νέος νεόπλουτος

Πλέον ο παθιασμένος για θέαμα και προβολή του προσώπου του είναι ο
«νεόπλουτος» της εποχής, εκείνος που νομίζει ότι είναι απόδειξη κοινωνικού
στάτους να κατέχει περίοπτη θέση σε ένα σύστημα κατανάλωσης, εν προκειμένω την
κατανάλωση του θεάματος. Γιατί αυτό είναι το «κοινό κριτήριο». Το αποτέλεσμα
είναι μια τηλεοπτική ευημερία (τηλεθέαση, σούπερ σταρ που κάνουν σουξέ,
θόρυβος σκανδάλων, τηλεόραση δήθεν επίκεντρο των εξελίξεων), η οποία όμως
γίνεται φερετζές της κοινωνικής ανισότητας.

Ανισότητα που, εν τέλει, δεν έχει σχέση μόνο με την κατανομή των υλικών
αγαθών, αλλά κυρίως με τις δυνατότητες διανοητικής ανεξαρτησίας και ανάπτυξης
της κρίσης. Μόνο που το χάζι στα τηλεοπτικά πολυκαταστήματα, όπου διατίθενται
εν αφθονία προϊόντα δημοκρατικής κάθαρσης, είναι δυστυχώς εθισμός.