Οι επιδημίες γράφουν Iστορία

H επιδημία ισπανικής γρίπης το 1918 σκότωσε τουλάχιστον 20 εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο

Το επόμενο τέταρτο του αιώνα το κέντρο της επιδημίας του AIDS αναμένεται να
μετακινηθεί από την Αφρική στην Ευρασία, προκαλώντας τον θάνατο εκατομμυρίων
ανθρώπων στη Ρωσία, την Ινδία και την Κίνα. Αν αυτή η πρόβλεψη επαληθευθεί, ο
πλανήτης δεν θα ζήσει μόνο άλλη μία τραγωδία, αλλά και την αλλαγή των
γεωπολιτικών ισορροπιών. Παράλληλα, σύμφωνα με πρόσφατη πρόβλεψη, αν η γρίπη
των πουλερικών προκαλέσει επιδημία διάρκειας μεγαλύτερης των 12 μηνών, ο
κόσμος θα άλλαζε σε μια νύχτα…

Βέβαια, τα προαναφερόμενα σενάρια είναι καταστροφολογικά, δεν παύουν όμως να
εκφράζουν την ανθρώπινη αγωνία, αφού σε κάθε αιώνα και σε κάθε ιστορική στιγμή
εμφανίζονται ασθένειες και αυτό θα συμβαίνει και στο μέλλον, εξηγεί ο
καθηγητής Ιστορικής Γεωγραφίας-Δημογραφίας στο Τμήμα Ιστορίας του Ιονίου
Πανεπιστημίου, Δημήτρης Ανωγιάτης – Πελέ. Όπως λέει, «η ανθρωπότητα
αντιμετώπισε διαφορετικές επιδημικές νόσους, για τις οποίες διαμόρφωνε μία
αντίληψη που αντανακλούσε το πολιτισμικό υπόβαθρο της εποχής. Έτσι, η
αρχαιότητα σημαδεύτηκε από τη λέπρα, ενώ ο Μεσαίωνας από την πανώλη». Ασθένεια
που οι σύγχρονοι ιστορικοί θεωρούν ότι επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την κοινωνική
και οικονομική ανάπτυξη της Ευρώπης. Εξαιτίας αυτής της δημογραφικής κάμψης,
το φεουδαρχικό καθεστώς συρρικνώθηκε, ενώ η οικονομία του χρήματος και η
μισθωτή εργασία έκαναν την εμφάνισή τους.

Στον σημερινό, παγκοσμιοποιημένο και αλληλεξαρτώμενο κόσμο, τα σενάρια
για εκρήξεις επιδημιών μοιάζουν πιο τρομακτικά, όχι μόνο επειδή τα σύνορα
είναι πιο ανοιχτά από ποτέ και ένας ιός μπορεί να κάνει τον κύκλο της υφηλίου
πολύ πιο εύκολα, αλλά και επειδή σε έναν πληθυσμό 6,5 δισ. ανθρώπων, ακόμη και
η πιο ήπια επιδημία μπορεί να σκοτώσει εκατομμύρια, προκαλώντας τεράστια
ανθρωπιστική και οικονομική κρίση.

Όπως προβλέπει ο Νίκολας Έμπερστατ, ειδικευμένος σε θέματα Δημογραφίας και
Στρατηγικής, ειδικός σύμβουλος στο αμερικανικό γραφείο Ασιατικής Έρευνας, αν η
επιδημία του AIDS μεταφερθεί τα επόμενα χρόνια στην Ευρασία, θα συρρικνώσει
την οικονομία των μεγαλύτερων κρατών της περιοχής, αλλάζοντας την παγκόσμια
στρατιωτική ισορροπία και ισορροπία ισχύος. Διότι στην Ευρασία κατοικεί η
πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού – πέντε στους οκτώ ανθρώπους του πλανήτη
ζουν εκεί -, ενώ σε αυτήν βρίσκονται τέσσερις από τους πέντε πολυπληθέστερους
στρατούς του κόσμου και τέσσερα από τα επτά (επισήμως) πυρηνικά κράτη.

Πιο επίκαιρος είναι ο Μάικλ Όστερχολμ – διευθυντής του αμερικανικού Κέντρου
Έρευνας και Πολιτικής για τις Μεταδοτικές Ασθένειες και υποδιευθυντής του
Κέντρου Άμυνας και Προστασίας Τροφίμων του αμερικανικού υπουργείου Εσωτερικών
– που προβλέπει σε μελέτη του, που δημοσιεύθηκε πριν από ένα μήνα στην
επιθεώρηση «Foreign Affairs», ότι αν το στέλεχος H5N1 (γρίπη των πουλερικών)
προκαλούσε επιδημία γρίπης που θα είχε διάρκεια μεταξύ 12 και 36 μηνών, οι
συνέπειες θα ήταν ανάλογες με εκείνες της επιδημίας γρίπης του 1918-1919 που
κόστισε τη ζωή 50-100 εκατομμυρίων ανθρώπων! «Αν τα ποσοστά θνησιμότητας του
1918-1919 προβληθούν στον σημερινό αμερικανικό πληθυσμό, θα μπορούσε να
πεθάνουν 1,7 εκατομμύρια άνθρωποι ηλικίας 18-40 ετών», υποστηρίζει ο Όστερχολμ
και «μεταφράζει» τις απώλειες σε 180-360 εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως!

Ο κόσμος θα άλλαζε σε μια νύχτα, ισχυρίζεται ο Όστερχολμ. Το εμπόριο
και τα ταξίδια θα μειώνονταν με σοβαρές επιπτώσεις για τις εθνικές και
διεθνείς οικονομίες, «κάτι που δεν συνέβη ποτέ εξαιτίας του AIDS, της
ελονοσίας ή της φυματίωσης, παρά τις συνέπειές τους για τον αναπτυσσόμενο
κόσμο».

Αν το σενάριο επαληθευθεί, τα αεροδρόμια θα κλείσουν, η διακίνηση των
εμπορευμάτων θα σταματήσει, η παγκόσμια οικονομία θα βυθιστεί σε κρίση, ενώ
άνω του 50% των προσβληθέντων θα νοσήσουν λόγω έλλειψης εμβολίων. Λιγότεροι
από 500 εκατομμύρια άνθρωποι – το 14% του παγκόσμιου πληθυσμού – θα έχουν
εμβολιαστεί τον πρώτο χρόνο της επιδημίας. Κατά τον επιστήμονα, ο κόσμος ήρθε
πολύ κοντά στο προαναφερόμενο σενάριο με την εμφάνιση του SARS το 2003.

Οι μηχανές έφεραν τη φυματίωση

Τον 14ο αιώνα ο Μαύρος Θάνατος πλήττει κυρίως τους κατοίκους των πόλεων,
λόγω της πληθυσμιακής συγκέντρωσης και των κακών συνθηκών υγιεινής. Αφανίζει
κατά 35%-40% την πολυπληθή Ευρώπη, παραλείποντας μόνο τις πόλεις της Φλάνδρας
και του Μιλάνου, καθώς και την περιοχή της Βοημίας. «Παρότι δεν υπάρχουν
ακριβή νούμερα», σημειώνει ο κ. Ανωγιάτης – Πελέ, «και οι εκτιμήσεις είναι
ποιοτικές, προερχόμενες από τις πηγές και τις μαρτυρίες της εποχής, εκείνη η
επιδημική νόσος επηρέασε τόσο την οικονομία όσο και την τέχνη και το πνεύμα
της μεσαιωνικής Ευρώπης». Τον 16ο αιώνα, μετά την ανακάλυψη της Αμερικής, τα
ελευθέρια ήθη, τα ταξίδια πέρα από τον Ατλαντικό και οι περιπέτειες των
ναυτικών θα φέρουν στην Ευρώπη, εκτός από χρυσό και τη σύφιλη. Τον 19ο αιώνα
οι άνθρωποι γνωρίζουν την κοινωνική μιζέρια που προκαλείται από τη χρήση των
μηχανών και υφίστανται το χτύπημα της φυματίωσης. Μέχρι τον 20ό αιώνα οπότε η
επιστήμη είναι σε θέση να καταπολεμήσει τις θανατηφόρες ασθένειες και να
επιμηκύνει τον χρόνο ζωής των ανθρώπων. Αυτή όμως η επιμήκυνση θα στιγματιστεί
από τον καρκίνο, ασθένεια που θα συνδέσει τις αιτίες της εμφάνισής της με τη
ρύπανση του περιβάλλοντος…

Μέτρησαν εκατομμύρια θύματα…

ΠΑΝΩΛΗ

Ο Μαύρος Θάνατος που έπληξε τη μεσαιωνική Ευρώπη ξέσπασε το 1347 στην
Κωνσταντινούπολη. Αφάνισε το 35%-40% του πληθυσμού της Ευρώπης.

ΦΥΜΑΤΙΩΣΗ

H κοινωνική μιζέρια που γεννήθηκε από τη χρήση των μηχανών στην απαρχή της
βιομηχανικής εποχής σχετίζεται με τη μάστιγα της φυματίωσης. Το 2003, περίπου
8,8 εκατ. άνθρωποι προσβλήθηκαν από την ασθένεια, η οποία σκότωσε 2
εκατομμύρια.

AIDS

Σύμφωνα με μία εκδοχή, το 2025 ο πληθυσμός των φορέων μόνο σε Ρωσία, Κίνα και
Ινδία θα ξεπεράσει τον σημερινό αριθμό φορέων του AIDS παγκοσμίως. 39
εκατομμύρια άνθρωποι είναι φορείς του AIDS. Πέρυσι 2,9 εκατομμύρια άνθρωποι
πέθαναν ανεβάζοντας τον αριθμό στα 25 εκατομμύρια, παγκοσμίως.

ΕΛΟΝΟΣΙΑ

Προκαλεί περισσότερους από ένα εκατομμύριο θανάτους και περίπου 5
δισεκατομμύρια κλινικά επεισόδια τον χρόνο.

SARS

Το 2003 προσεβλήθησαν 8.000 άνθρωποι. Ο ιός εξαπλώθηκε σε πέντε χώρες μέσα σε
ένα 24ωρο και σε 30 χώρες σε έξι ηπείρους μέσα σε μερικούς μήνες.

ΓΡΙΠΗ ΤΩΝ ΠΤΗΝΩΝ

Σύμφωνα με τις τελευταίες προβλέψεις, αν ξεσπούσε επιδημία, παγκοσμίως θα
πέθαιναν 180-360 εκατομμύρια άνθρωποι, δηλαδή πέντε φορές ο συνολικός αριθμός
των θανάτων από AIDS.

INFO

Nicholas Eberstadt, «The Future of AIDS», Foreign Affairs, τεύχος
Νοεμβρίου/Δεκεμβρίου 2002.

Michael T. Osterholm, «Preparing for the next Pandemic», Foreign Affairs,
τεύχος Ιουλίου/Αυγούστου 2005.