H «σκέψη των χεριών»

800 κλειδιά και μηχανισμοί, από τα βυζαντινά και οθωμανικά χρόνια, σε μια πρωτότυπη, καλά τεκμηριωμένη έκθεση, που αναδεικνύει τη μυστική γοητεία μιας «εφαρμοσμένης τέχνης» που έως τώρα δεν είχε προσεχθεί όσο αξίζει

H εικαστική επικαιρότητα έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια, αλλά όχι και
η δημόσια αξιοποίησή της. Χάρη σε πρόσφορα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
σε χορηγούς, στο ΥΠΠΟ και στην ετήσια έκθεση παλαιοπωλών, πολλές ιδιωτικές
συλλογές χτισμένες με πολύχρονο μεράκι βρίσκουν στέγη, εμπλουτίζοντας τους
μουσειακούς χώρους. H εικαστική επικαιρότητα όμως στηρίζεται πολύ περισσότερο
στη ζωγραφική, ιδίως στη μοντερνιστική παραξενιά, σαν να πρέπει οπωσδήποτε το
μέλλον να φτιάχνεται από πίνακες ή από άρνηση του υπόλοιπου καλλιτεχνικού
παρελθόντος, ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι παρά ένα «πανωσήκωμα» στα
δεδομένα θεμέλια, σε όλους τους πολιτισμούς ανεξαιρέτως.

H έκθεση της κοσμηματοποιού Μαρουλίνας στο Μπενάκη είναι μια τολμηρή
και ελκυστική πρωτοβουλία, μακάρι να δούμε σύντομα και εκθέσεις ενδυματολογίας
του M. Βελούδιου ή επίπλων του Γ. Σαρρίδη. Γίνεται με όλες τις μουσειολογικές
προδιαγραφές, συνοδεύεται από τεκμηριωμένη έκδοση που περιέχει μελέτες και
ντοκουμέντα, αναδεικνύοντας μιαν καλλιτέχνιδα κορυφαία στον τομέα της. H
Μαρουλίνα (Σοφία Θανοπούλου, 1908 – 1997) δημιούργησε με φαντασία και
εκφραστική πειθαρχία, δίνοντας προσωπικό ύφος στις φόρμες των μικροπραγμάτων.
H ακμή της συνέπεσε με την κοσμοπολίτικη περίοδο της Μυκόνου (1955 – ’65),
χρόνια κατά τα οποία η διεθνής εικόνα των Ελλήνων εφοπλιστών έφερνε στην
Ελλάδα κορυφαίες προσωπικότητες, οι οποίες στο «μαγαζάκι της Μαρουλίνας»
έβρισκαν αυτόν τον χρυσό συνδυασμό λεπτού γούστου και πολιτισμικής
ιδιαιτερότητας.

H αφορμή ήταν ερεθιστική και μας οδήγησε αντιστικτικά σε μιαν άλλη
έκθεση, «ανώνυμης» τέχνης αυτήν τη φορά, στα κεραμικά Τσανάκ-Καλέ. Με έκπληξη
πρωτομπήκαμε στο Κέντρο Μελέτης Κεραμικής, ένα εξαιρετικά αναστηλωμένο κτίριο,
κόσμημα πραγματικό από αισθητικής άποψης και πανεπιστημιακού επιπέδου ως προς
τα αυτούσια κεραμικά εργαστήρια, τα εκπαιδευτικά προγράμματα, τις εκδόσεις,
τις μόνιμες εκθέσεις και, τέλος, τη συλλογή Τσανάκ-Καλέ. Οι ιδιότυπες αυτές
κεραμικές συνθέσεις σε σχήματα προσωπικής μάλλον έκφρασης – σαν αυτοσχέδια
παιδικά παιχνίδια, «καλαθάκια», «ζωάκια», κ.λπ. – είναι δύσκολο να διασωθούν
επειδή συχνά έχουν ευαίσθητα άκρα. Το Κέντρο αυτό είναι έργο ζωής της κυρίας
Μπ. Ψαροπούλου και των ειδικών επιστημόνων οι οποίοι την περιστοιχίζουν.

Στην «Αθηναΐδα» είδαμε την έκθεση Kiripuraniji («Έξυπνοι στα χέρια»)
των αυτοχθόνων των αυστραλιανών νησιών Tiwi, που περιοδεύει στον κόσμο. Να μια
καλή ιδέα και για το δικό μας Ίδρυμα Πολιτισμού ή το ΥΠΠΟ. Τα έγχρωμα σχέδια
στα υφάσματα και στα αντικείμενα λατρείας έχουν εκείνη την πρωτόγονη
«γραφίστικη» αμεσότητα, δείχνουν τη γοητευτική μείξη του χρηστικού με το
δεισιδαιμονικό στοιχείο, όπως άλλωστε οι περισσότερες οι τέχνες του χεριού. Εκ
γενετής, λένε οι ανθρωπολόγοι, αποτελούμαστε από δύο πλευρές, την
εργαλειακή-κατασκευαστική, τη «χειροτεχνική νοημοσύνη» (Homo Faber) και τη
διανοητική-φαντασιακή (Homo Sapiens). Όμως ο σύγχρονος πολιτισμός μάς θέλει
«κριτικούς καταναλωτές» έτοιμων προϊόντων, γι’ αυτό και συχνά η οριακή
εξαφάνιση της χειροτεχνικής μας πλευράς έχει κρίσιμες συνέπειες στην ψυχική
ισορροπία μας.

Σε άλλους χώρους της «Αθηναΐδος» αντικρύσαμε μια έκθεση σπάνιας
γοητείας: 800 κλειδαριές και κλειδιά κάθε λογής, σεντούκια, μηχανισμοί
σιδερένιοι – από τα βυζαντινά και τα οθωμανικά χρόνια έως σήμερα – σμιλευμένοι
άλλοτε ως πολύπλοκα εργαλεία και άλλοτε ως μυστικιστικά κοσμήματα. Καλοστημένη
η έκθεση (A. Σχοινά), βασίζεται στις συλλογές των Γ. Θανάσουλα και Φρ.
Πιτσόπουλου και προεκτείνει την εξαίρετη έκθεση εργαλείων που είδαμε πριν από
μήνες στο Μπενάκη – Πειραιώς.

Αναμφίβολα, λοιπόν, είναι διευρυμένο το ενδιαφέρον για τις εφαρμοσμένες
τέχνες. H διαχρονική αυτογνωσία όμως θέλει επί τούτου έρευνα στα πράγματα.
Ουδείς όμως χρηματοδοτεί νέους μελετητές όσο ευχάριστα επιδοτεί τις
αναπαλαιώσεις κτιρίων. Παράλληλα, το επικοινωνιακό «φρεσκάρισμα» των παλιών
εφαρμοσμένων τεχνών χρειάζεται ικανότητα να βρίσκει το μέλλον μέσα στην
παράδοση και το αντίστροφο, όχι βολικές ψευδαισθήσεις «ρήξης».

INFO

Μαρουλίνα, Μουσείο Μπενάκη, Κουμπάρη 1, τηλ. 210-3671.000, έως 7 Νοεμβρίου

Τσανάκ-Καλέ, Κεραμικά 17ου – 20ού αι. Κέντρο Μελέτης Νεώτερης Κεραμικής,
Μελιδώνη 4-6, 210-3318.491, μέχρι 30 Δεκεμβρίου

Σύγχρονη τέχνη των αυτόχθονων Αυστραλών Tiwi, «Αθηναΐς», Καστοριάς 34-36,
210-3680.000, μέχρι 16 Οκτωβρίου

H τέχνη του κλειδιού, 800 χειροποίητα κλειδιά και κλειδαριές των συλλογών Γ.
Θανάσουλα και Φρ. Πιτσόπουλου, «Αθηναΐς».