Kατά το εικός και το αναγκαίον

Από την παράσταση του Πέτερ Στάιν «Μήδεια», με την οποία έπεσε η αυλαία του φετινού Φεστιβάλ στην Επίδαυρο

Ο Πέτερ Στάιν μιλούσε για την κιτσαρία που χρησιμοποιεί το πεφυσιωμένο «εγώ»
της πατώντας πάνω στα κλασικά κείμενα και ακκίζεται ο σκηνοθέτης υποδυόμενος
τον συγγραφέα, αναφέρω και άλλες συμπληρωματικές απόψεις του σε συνέντευξή του
στο «Βήμα», στην Αστερόπη Λαζαρίδου (21/8/2005): «Το παραδοσιακό θέατρο
αποτελεί πια ουτοπία. Οποιοσδήποτε μπορεί πλέον να ντυθεί φακίρης και να
αυνανίζεται πάνω σε καρφιά αναφωνώντας “να ζει κανείς ή να μη ζει”, μοιάζει
όμως να απαγορεύεται διά ροπάλου να ανεβάσεις πλέον “Άμλετ” με αναγεννησιακά
κοστούμια. Πάντα στις παραστάσεις μου προσπαθώ να δημιουργώ την ψευδαίσθηση
ότι ο ηθοποιός είναι συγγραφέας, ότι δηλαδή τα λόγια που αρθρώνουν οι ήρωες
προκύπτουν εκείνη ακριβώς τη στιγμή. Δυστυχώς στη Γερμανία κάτι τέτοιο
θεωρείται πλέον ντεμοντέ. Τώρα πια ο σκηνοθέτης νομίζει πως είναι συγγραφέας,
γεγονός ανόητο, αλλά και καταστροφικό».

Διαβάζω τα παραπάνω και μένω άναυδος, αφού όχι μόνο στη Γερμανία αλλά και στη
μεταμοντέρνα χωματερή της Ελλάδας όχι μόνο βλέπουμε τέτοιες παραστάσεις αλλά
διαβάζουμε και τέτοιες κριτικές. Ο Στάιν πέφτει διάνα λες και διάβασε κείμενο
νεαρής θεατρολόγου σε εβδομαδιαία εφημερίδα που επί λέξει δογμάτιζε: «Τα
σκηνικά και τα κοστούμια του κ. Δαγκλίδη χωρίς ουσιαστικό λόγο
παρέπεμπαν στην εποχή και στη μόδα που επικρατούσαν τότε που γράφτηκε το
έργο». Σημείωση: έργο των αρχών του 20ού αιώνα. Το θεατρολογικό αυτό αρνί αν
δεν δει μπλου τζίν στον «Άμλετ» και στρινγκ στην «Ηλέκτρα» παθαίνει
τραμπάκουλο.

Ας είναι καλά ο Στάιν που ήρθε να συμπαραταχθεί με τους ξεπερασμένους,
αρτηριοσκληρωτικούς Έλληνες κριτικούς που επιμένουν να σέβονται τα κείμενα που
γλίτωσαν διωγμούς, λιμούς, καταποντισμούς, μάχαιρα βαρβάρων, αλλοθρήσκων,
μεσαιωνικά σκοτάδια, πυρές Ιερών Εξετάσεων, αναθέματα και τώρα στην εποχή της
ανοχής των πάντων φτύνονται, ανασκολοπίζονται και εξευτελίζονται από
ανθρωπάρια κουζουλά, νάνους που πατούν πάνω στους ώμους του Σοφοκλή, του
Σαίξπηρ, του Μάρλοου και παριστάνουν τους γίγαντες, όπως σημείωνε και ο Στάιν.
Κρατώ επίσης από την επίσκεψη αυτού του ιερού τέρατος του θεάτρου την ευχή
του: «Είθε να αποδειχθούμε αντάξιοι της τιμής που μας έκανε ο Διόνυσος να
παίξουμε εκεί (στην Επίδαυρο)». Έχετε διαβάσει ξερατά νέων ηθοποιών που μόλις
έσπασαν το τσόφλι και βγήκαν στην αγορά να δηλώνουν πως δεν είναι δα και
τίποτα σπουδαίο να παίζεις στην Επίδαυρο, δεν το έχουν και μεγάλη τους τιμή,
πως τάχα δεν χρειάζονται ειδικά προσόντα για να παίξεις τα τραγικά μεγέθη και
πως αφού «έχω παίξει Πίντερ και Σάρα Κέιν, ποια η διαφορά να παίξω και Δαρείο,
Ηλέκτρα, Ιππόλυτο, Ίωνα»; Σε όλα αυτά έδωσε αποκαλυπτική απάντηση ο Στάιν.
Όταν η ελληνική κριτική αναφέρει τον Ροντήρη, τον Μουζενίδη, τον Σολομό, τον
Κουν, τον Ευαγγελάτο (για να μείνω στους παλαιότερους με έργο σχεδόν
συντελεσμένο) για να υποστηρίξει πως τα τραγικά κείμενα μάς κληροδότησαν μόνο
περιεχόμενο, ήθος και διάνοια και όλα τ’ άλλα συστατικά τους (λέξη, όψις,
μέλος, όρχηση) είναι χαμένα για πάντα, αφού τα παριστάνουμε σε μετάφραση, άρα
στο νόημα, στο περιεχόμενο πρέπει να στηριχτούμε και σεβόμενοι αυτό να
εφεύρουμε φόρμα που να το προβάλλει, να το σώζει και να το κάνει κατανοητό,
όταν λέω η κριτική το ισχυρίζεται προσθέτοντας πως το ύφος των τραγικών
απαιτεί υποκριτική με μέγεθος, πως το δράμα και η τεχνική του, όπως
εξελίχτηκαν στην Ευρώπη, ακόμη και το ποιητικό ρεαλιστικό δεν αρκεί για να
παρασταθούν ΜΟΡΦΕΣ όπως η Μήδεια, ο Προμηθέας και ο Οιδίπους, τότε οι
θεωρητικοί και τα θεατρικά τσιράκια τους που τρέφονται από τα σκύβαλα και τα
περιττώματα της μεταμοντέρνας σκουπιδοσακούλας τους χλευάζουν.

Με τη «Μήδειά» του ο Στάιν μας επανέφερε στη μεγάλη εποχή του Μινωτή
και της Παξινού, του Ροντήρη και της Παπαθανασίου, του Βολανάκη και της
Μελίνας, του Σολομού και της Χατζηαργύρη, γιατί αυτά τα «δίδυμα» ανέβασαν στο
παρελθόν, ανεξάρτητα αποτελέσματος, αλλά με το ίδιο σκεπτικό, τον ίδιο σεβασμό
στο περιεχόμενο, «Μήδεια» στον τόπο μας. Και βέβαια ο Νιναγκάουα με τον Χίρα
στην ιαπωνική εκδοχή και ο Λούο με τη μεταγραφή του έργου στην κινέζικη όπερα.
Όλοι αυτοί μελετούσαν το κείμενο και εύρισκαν απαντήσεις στο κείμενο. Δεν
περιφέρονταν στο παζάρι αγοράζοντας φόρμες, σχήματα, καμώματα του τσίρκου, του
καμπαρέ, του μελοδράματος, του εξπρεσιονιστικού σινεμά ή του γουέστερν. Γιατί
δεν είδαμε την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή στο Μέγαρο Μουσικής με σκηνοθέτη τον
Λιουμπίμωφ όπου ο γυναικείος χορός ήταν καπουτσίνος καλόγερος και το παλάτι
των Ατρειδών σαλούν με περιστρεφόμενη πόρτα στην εποχή της ποτοαπαγόρευσης;

Ο Στάιν διάβασε το κείμενο, όπως ευφυώς είπε, σαν αρχαιολόγος, σκάβοντας και
αναζητώντας μαρτυρίες και τεκμήρια στις διαστρωματώσεις του. Και ήταν
συγκινητικά ευρηματικό το σκηνικό του. Γνωρίζω την ιστορία αυτού του σκηνικού.
Ο πολύτιμος φίλος και συνεργάτης του ιδιοφυής Έλληνας σκηνογράφος και
ενδυματολόγος Διονύσης Φωτόπουλος τον εφοδίασε με μια φωτογραφία όπου
εικονίζεται το ξύλινο παράπηγμα που έχει στηθεί στον χώρο του θεάτρου του
Διονύσου για να αποθηκεύονται τα ευρήματα και να φυλάσσονται τα ανασκαπτικά
εργαλεία. Αυτό το παράπηγμα έφερε ως σκηνικό χώρο της «Μήδειας» ο Στάιν για να
δηλώσει ταπεινός ανασκαφέας, αναστηλωτής και συντηρητής τιμαλφών των αιώνων.
Όταν είχε ανεβάσει την «Ορέστεια» στην Πετρούπολη ο Στάιν, το 1985, μας είχε
εκπλήξει που υπηρετώντας τον Αισχύλο είχε χρησιμοποιήσει εκκύκλημα σεβόμενος
την ιδιοφυή χρήση των μηχανών από τον πατέρα του θεάτρου.

Τώρα βλέπω πως κάτι δημοσιογραφικά μειράκια, άγευστα παιδείας και
αγράμματα κατηγόρησαν τον Στάιν ότι χρησιμοποιώντας τη Μηχανή υπέκυψε σε
χολιγουντιανά εφέ! Μα, αφελέστατα νιάνιαρα, οι μηχανές ήταν εμφανέστατες στο
αρχαίο θέατρο και συντελούσαν από τη μεριά τους στη συμβατικότητα της
θεατρικής μίμησης. Τόσο μάλιστα εμφανείς ώστε ο Αριστοφάνης συχνά απευθύνεται
στον Μηχανικό και η μηχανή φέρνει π.χ. τον Σωκράτη ψηλοκρεμαστό στη σκηνή στις
«Νεφέλες». Ο δε Αγάθων εισβάλλει στους «Αχαρνείς» με το εκκύκλημα!

Αν αντιληφθείς την ουσία της ευριπιδικής εκδοχής για τη Μήδεια, δεν είναι
δυνατόν μια θεά, κόρη του Ήλιου, να αναληφθεί παρά με τρόπο θαυμαστό.

H παράσταση του Στάιν είχε μέγεθος, όχι βέβαια το μέγεθος του Αισχύλου. Ο
Ευριπίδης, και αρκεί να διαβάσεις το ίδιο το κείμενο, πέρα από τη μελέτη της
εποχής, περίοδο όπου ανθεί η απομύθευση και η αμφιβολία των σοφιστών, έχει,
όπως ο Αριστοτέλης διαπίστωσε, οδηγηθεί σε μια θεατρικότητα όπου ο άνθρωπος
απεικονίζεται όπως είναι. Αυτό δεν σημαίνει νατουραλισμό. Ο ρεαλισμός και ο
πρώιμος ψυχολογισμός του Ευριπίδη δεν αποτυπώνουν ατομικά χαρακτηριστικά,
εξάλλου ακόμη παίζουν με προσωπεία, αλλά καθολικές μορφές, αρχέτυπα, μόνο που
η μίμηση απαιτεί έναν καθρέπτη, αλλά μεγεθυντικό!

Στην παράσταση του Στάιν αυτό το κατόρθωσε κατά τρόπο συνταρακτικό η Μανταλένα
Κρίππα. Αυτό το ιερό τέρας της υποκριτικής, μια εξαίσια σύνθεση Παξινού,
Παπαθανασίου και Μελίνας (το πάθος το άγριο της Παξινού, την τερατώδη τεχνική
της Ασπασίας Παπαθανασίου και τη σαγήνη της θηλύτητας της Μελίνας), έφερε στην
Επίδαυρο το μέγα παράδειγμα πώς παίζονται οι τραγικοί ρόλοι, αφού οι νεώτεροι
δεν είχαν την τύχη να απολαύσουν τα ελληνικά ιερά τέρατα. Έχουμε και νεώτερες
ηθοποιούς που με άσκηση αλλά και σκηνοθετική έγνοια για το μέγεθος θα
μπορούσαν όταν έπαιξαν (Χατζηαργύρη, Βαλάκου, Πιττακή, Φωτοπούλου, Καραμπέτη,
Γαϊτανοπούλου, Τασοπούλου) να φθάσουν σε ανάλογα επιτεύγματα.

Βλέποντας την Κρίππα ακόμη και ο αμύητος μπορούσε να ψυχανεμιστεί γιατί
ο Αριστοτέλης επέμενε πως η ουσία του τραγικού κατάγεται από τα διονυσιακά
δρώμενα. Αν λοιπόν η Ηλέκτρα, η Αντιγόνη, η Φαίδρα, η Κλυταιμνήστρα, η
Ιφιγένεια μετέχουν του μαιναδισμού, ενέχουν βακχικό σπόρο, πόσο μάλλον η
βάρβαρη, μάγισσα, μαινόμενη, ερωτικά στερημένη, απειλούμενη μητέρα Μήδεια.

Κίνησε έξοχα την «αχίλλειο πτέρνα»

Όλος ο θίασος του Στάιν υλοποίησε τον στοχασμό του και την πρόθεσή του.
Άλλοι περισσότερο (Ιάσων-Φογγάτσι, Κρέων-Γκρατσιόζι, ιδιαίτερα
Αγγελιαφόρος-Μιλιάτσιο), άλλοι λιγότερο (Αιγέας-Σάρτορ, τροφός-Μανζόν).

Ο χορός, η αχίλλειος πτέρνα των Ευρωπαίων, είχε έξοχες χρήσεις, αλλά παρ’
όλη τη λυρική του ποιότητα και τη δομική του αυτάρκεια και αυτοτέλεια το
αποτέλεσμα είχε κάτι το ορθολογικό και το νοικοκυρεμένο κι αυτό ανεξάρτητα από
την εντέλεια της κίνησης και της φωνής.

Ο υπέροχος εκθαμβωτικός ήλιος της εξόδου ως φόντο μοναδικό του σκηνικού
χώρου με πήγε είκοσι χρόνια πίσω. Στην παράσταση της «Μήδειας» του Σενέκα του
ΚΘΒΕ του Ευαγγελάτου (μια από τις καλύτερές του) με τη Βαλάκου. Ο Γιώργος
Πάτσας είχε ως μοναδικό φόντο έναν τεράστιο κόκκινο ήλιο ισοδιαμετρικό με τη
μαύρη ορχήστρα όπου διαδραματιζόταν η τραγωδία. Αν κατορθώσουμε να έχουμε
τέτοιες παραστάσεις ξένων στην Επίδαυρο κι όχι τερατουργήματα τύπου Λάνγκχοφ,
Στούρουα, θεατρικής μαφίας της Στουτγάρδης καλοδεχούμενα. Μπας και βάλουν
μυαλό και οι μαϊμουδίζοντες δικοί μας.